Người trưởng thành chọn lựa như thế nào
Cuối tuần rồi rảnh rỗi tôi lục xem lại phim Những cây cầu ở quận Madison.
Trong phim có một cảnh rất đắt: Francesca ngồi trong xe tải của chồng giữa cơn mưa tầm tã, ngay phía trước là chiếc xe của người đàn ông cô yêu đang dừng đèn đỏ. Tay cô đặt lên tay nắm cửa trong lúc chồng cô ngồi cạnh không biết gì cả. Khi đó, Francesca chỉ cần mở cửa và chạy ra là xong… Nhưng rồi đèn xanh bật lên, Robert lái xe đi, còn Francesca đã không mở cửa.
Dù có chút tiếc nuối kiểu mong chờ happy ending nhưng tôi hoàn toàn hiểu được ý đồ của đạo diễn khi cho Francesca chọn lựa ở lại.
Có lẽ trong đời chúng ta, nhiều người từng ngồi trong một chiếc xe như vậy và hiểu rõ cảm giác đặt tay lên tay nắm cửa mà không mở ra.
Câu hỏi khi tôi viết bài này là tại sao cảnh đó lại “đắt” đến đến vậy? Tại sao chúng ta nhìn nó không phải như nhìn một người yếu đuối hay nông nỗi, mà trông giống như nhìn một người trưởng thành đang đứng trước thứ mà họ phải chọn lựa. Và tại sao hầu hết chúng ta, dù chưa từng ở trong hoàn cảnh giống Francesca chút nào, vẫn nhận ra mình trong đó?
Chọn lựa của bạn là gì?
Khi chúng ta nói về một chọn lựa lớn trong đời, chúng ta thực sự đang nói về điều gì? Có phải chọn lựa kết thúc ở một khoảnh khắc, một thời điểm rất cụ thể như ngày bạn quyết định nghỉ việc, ngày bạn đồng ý kết hôn, ngày bạn nói lời chia tay, hay ngày bạn ký vào một hợp đồng nào đó?
Sau khi đã trải qua nhiều biến cố trong cuộc sống, tôi thấy một lựa chọn lớn thường không kết thúc ở khoảnh khắc chúng ta đưa ra quyết định, mà nó tiếp tục tồn tại rất lâu sau đó, khi chúng ta sống cùng với điều mình đã chọn.
Hồi tôi nghỉ làm để tự kinh doanh lần đầu tiên, những thay đổi bên ngoài rất dễ nhìn thấy: tầng trệt nhà tôi được dọn trống để làm văn phòng, tôi không còn lương hàng tháng nữa, tiền bắt đầu chi ra nhiều hơn vì phải mua hàng, thuê người, trả đủ thứ chi phí,…
Nhưng đến vài tháng sau tôi mới nhận ra quyết định đó còn có một mặt khác mà khi chọn lựa tôi không hề nhìn thấy: cảm giác căng thẳng khi đầu óc không bao giờ nghỉ ngơi kể cả lúc đang ăn cơm, cảm giác cô đơn sau khi tranh cãi với người thân về việc lấy tiền nhà bù thêm tiền lương cho nhân viên, và cả cảm giác tự do trong những buổi sáng tôi có thể thong thả đưa con đi học mà không phải liên tục nhìn đồng hồ vì sợ trễ giờ làm.
Có lẽ mọi lựa chọn lớn đều có hai mặt như vậy, một mặt là những gì thay đổi ở bên ngoài dể nhận thấy như công việc mới, thành phố mới, một mối quan hệ mới, một cuộc sống mới,… và mặt còn lại là là trải nghiệm bên trong của người đang sống trong lựa chọn đó.
Khi cả hai thứ đều có giá trị
Ngày còn trẻ, chọn lựa đầu tiên mà tôi từng tự mình quyết định cho bản thân là chọn trường đại học.
Trước đó, ba tôi là người quyết định tôi sẽ đạp xe mỗi ngày gần mười cây số để học một trường trung học lớn trong thành phố thay vì học ở một ngôi trường gần nhà, má tôi là người quyết định tôi sẽ mặc quần đen vào những ngày tới tháng dù tôi rất xấu hổ vì cái quần đen đó là bằng chứng rành rành cho cả lớp biết lý do tôi không học thể dục được vào những ngày đó.
Quay lại với chuyện chọn trường, ba má tôi cứ đinh ninh tôi sẽ thi và chọn ngành y vì suốt ba năm trung học tôi đã đi luyện thi y, nhưng cuối cùng tôi lại chọn kinh tế. Rất may là ba má tôi đã không bắt tôi chọn lại.
Nhìn lại thì lựa chọn mà tôi từng cho là quan trọng nhất đó cũng không quan trọng vì nó luôn có những cách để tôi so sánh. Tôi chọn kinh tế vào thời điểm đó – ngoài lý do tôi rất sợ máu me – còn vì tôi tin rằng tôi sẽ học hành ít hơn, dể xin việc hơn và thu nhập cao hơn so với học y.
Với thời gian, những chọn lựa của tôi như kết hôn, có con, bỏ nghề, rời xa cha mẹ,… càng ngày càng khó hơn vì không chỉ có sự so sánh không thôi, chúng còn đòi hỏi sự buông bỏ. Tôi nhận ra đa số những lựa chọn lớn thật sự của cuộc đời người trưởng thành không phải là lựa chọn giữa đúng và sai mà là lựa chọn giữa hai thứ đều có giá trị, đều thuộc về mình theo những cách khác nhau, và đều đòi hỏi phải buông bỏ thứ kia nếu muốn giữ cái này. Không có lựa chọn nào mà không có cái giá của nó.
Có lẽ ai từng đứng trước một lựa chọn lớn đều hiểu cảm giác này: thấy quá rõ thứ mình sẽ mất nếu chọn nó trong khi thứ sẽ được có thể tốt nhưng vẫn còn rất mơ hồ. Đây là sự không cân bằng giữa được và mất: con người khi mất đi một thứ thường có cảm giác đau đớn tâm lý mạnh gấp đôi so với niềm vui từ việc nhận được thứ tương đương. Điều này có nghĩa là trong một lựa chọn mà cả hai phía đều có thứ chúng ta muốn giữ, não bộ sẽ tự động đẩy chúng ta về phía tê liệt chứ không phải về phía hành động vì chúng ta biết mình sẽ mất gì dù chọn hướng nào, và mất mát nào cũng nặng hơn giá trị của nó.
Vì vậy, đứng ở ngoài nhìn vào, chúng ta sẽ không bao giờ hiểu được vì sao một người vợ bị chồng phản bội vẫn không thể bỏ đi được. Đôi khi cô ấy không thể ra quyết định vì não bộ cô đang làm đúng việc của nó.
Người sẽ sống với chọn lựa này chưa tồn tại
Có một phương pháp mà Jeff Bezos đã dùng để ra quyết định khi bỏ công việc lương cao ở phố Wall để lập Amazon. Ông gọi phương pháp đó là “khung giảm thiểu hối tiếc”: ông tưởng tượng mình ở tuổi tám mươi, nhìn lại cuộc đời, và hỏi xem mình sẽ hối hận về điều gì hơn – thử hay không thử? Framework đó được xem là một cách hay, được chia sẻ rộng rãi và nó thực sự đã giúp nhiều người vượt qua sự do dự. Nó tách bạn ra khỏi lo lắng ngắn hạn, buộc bạn nhìn dài hạn hơn và tạo ra một khoảng cách tâm lý đủ lớn để nhìn rõ hơn những gì thực sự quan trọng.
Nhưng có một điều mà ít người nhìn thấy ở framework của Jeff Beroz: con người ở tuổi tám mươi nếu lập Amazon là người hoàn toàn khác với con người ở tuổi tám mươi nếu không lập doanh nghiệp đó. Hai con người đó hoàn toàn khác nhau về hoàn cảnh, về những gì họ coi trọng, về cách họ nhìn rủi ro, về định nghĩa của họ về “hối hận.”
Tại thời điểm chúng ta chọn lựa, những gì mà chúng ta nhìn thấy chỉ là những thứ bên ngoài và không cách gì chúng ta hiểu đúng về chọn lựa đó vì chính chọn lựa đó sẽ thay đổi con người chúng ta. Làm cha mẹ lần đầu là ví dụ rõ nhất: một người chưa có con gần như không thể hiểu chính xác việc có con sẽ thay đổi mình thế nào, vì người sống trong trải nghiệm đó là một con người khác với người đang ngồi tưởng tượng về nó. Những lựa chọn lớn khác cũng tương tự. Bỏ nghề, kết hôn, ly hôn, đi nước ngoài, quay về sau nhiều năm đi xa,…người sẽ sống với kết quả của lựa chọn đó chưa tồn tại vào lúc bạn phải chọn. Người đó chỉ được tạo ra sau khi cuộc sống mới bắt đầu.
Có lẽ đây là lý do nhiều người sau khi đã thu thập rất nhiều thông tin mà vẫn không thấy dễ quyết định hơn. Vì thứ họ muốn biết thật ra chỉ xuất hiện sau khi cuộc sống mới đã bắt đầu.
Thứ chúng ta thật sự cần biết
Một người bạn của tôi đã quyết định tái hôn với một anh chàng người Mỹ mà cô ấy chỉ hẹn hò trên internet vài tháng và gặp nhau ngoài đời đúng ba lần. Khi cô ấy mang hai con gái tuổi mới lớn cùng sang Mỹ định cư, gia đình, bạn bè đều thấy cô ấy quá liều lĩnh. Làm sao có thể phó thác cuộc đời mình và hai con gái vào một cuộc hôn nhân chóng vánh và xa xôi như vậy. Sau mười lăm năm, bây giờ cô ấy vẫn đang sống hạnh phúc cùng chồng, hai con gái cũng đã lớn và có cuộc sống riêng. Cô ấy vẫn thường nhắc đến quyết định điên rồ ngày ấy như là một lựa chọn may mắn.
Khi quan sát chính mình, bạn bè và những người chung quanh, tôi thấy hầu hết chúng ta vật lộn với một quyết định lớn thường là do chúng ta quá cố chấp trong việc tìm kiếm sự chắc chắn. Người tìm kiếm sự chắc chắn sẽ cố gắng tìm thêm thông tin: họ đọc thêm, hỏi thêm, suy nghĩ thêm để loại trừ hoàn toàn khả năng họ sẽ hối hận hoặc không sai.
Nhưng điều khá khó chấp nhận với người lớn chúng ta là không có lựa chọn lớn nào hoàn toàn an toàn. Dù bạn chọn ở lại hay ra đi, kết hôn hay chia tay, tiếp tục hay bắt đầu lại, sẽ luôn có một phần của cuộc sống phải trở nên bất ổn trước khi phần khác có thể thay đổi.
Tôi từng gặp những nhân viên chỉ cần vài lần cãi nhau với sếp là nộp đơn nghỉ việc mà không cần phải có một kế hoạch thật rõ ràng. Họ chấp nhận vài tháng cuộc sống lộn xộn như một phần bình thường của việc thay đổi. Nhưng tôi cũng gặp những người chỉ cần nghe tin sắp chuyển sang bộ phận khác là đã bắt đầu thấy stress. Sự khác nhau nằm ở việc mỗi người chỉ có một ngưỡng chịu đựng rủi ro khác nhau. Những nhân viên nộp đơn nghỉ ngay sau khi cãi nhau với sếp không nhất thiết dũng cảm hay nông nổi hơn người phải mất nhiều tháng mới quyết định được. Họ chỉ có ngưỡng chịu đựng sự bất ổn khác nhau. Không ai đúng hơn ai, nhưng biết ngưỡng của mình ở đâu thì quan trọng hơn là nghe theo lời khuyên của người có ngưỡng khác mình.
Ánh sáng từ những ngôi sao không còn ở đó
Khi nhìn lên bầu trời đêm, bạn có biết ánh sáng từ một số ngôi sao mà chúng ta thấy đã rời chúng từ hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm trước? Một số ngôi sao đó có thể đã không còn tồn tại, chúng đã bùng cháy hết nhiên liệu và tắt lịm từ lâu. Nhưng ánh sáng của chúng vẫn đang trên đường bay tới chúng ta, mang theo hình ảnh của thứ không còn là thứ đó nữa. Chúng ta đang nhìn vào quá khứ và gọi nó là hiện tại, đang nhìn vào thứ không còn tồn tại và tưởng rằng mình đang nhìn vào thứ đang ở đó.
Cuộc sống mà chúng ta không chọn cũng giống như ánh sáng từ những ngôi sao đã tắt và có thể trở thành lý do khiến cho việc sống với chọn lựa của người trưởng thành trở nên khó khăn hơn.
Người trưởng thành khác với người trẻ ở chỗ họ bắt đầu nhìn thấy rất rõ những cánh cửa đã đóng lại phía sau mình: người mình đã không cưới, thành phố mình đã không tới, đứa con mình đã không có,… Cho dù những khả năng đó không thật, nhưng cảm giác về chúng đôi khi vẫn ở lại rất lâu.
Trong những buổi sáng tất bật đi làm, thỉnh thoảng tôi vẫn chợt nghĩ nếu tôi không rời công việc của mình giữa chừng, có khi nào giờ này tôi đang thong dong đi du lịch? Ngày mồng Một Tết hàng năm tôi vẫn hay nghĩ nếu mình không sống ở đây, giờ này chắc mình đã đưa mấy đứa nhỏ sang chúc Tết ông bà? Có lẽ rất nhiều người dù biết mình đã chọn đúng vẫn không hoàn toàn thôi nghĩ về những khoảnh khắc ấm áp của cuộc sống trước đây hoặc cuộc sống trong mơ của mình vì ánh sáng từ những cuộc đời đó vẫn tiếp tục đi theo mình thêm rất lâu sau khi cánh cửa đã đóng lại.
Thực tế, những lựa chọn có thể không làm chúng ta hạnh phúc hơn.
Khi bạn đi nước ngoài sau nhiều năm đắn đo, bạn không bước vào một cuộc sống tốt hơn hay xấu hơn cuộc sống bạn đang có mà bạn đang trở thành một con người khác. Khi đó, những thứ quan trọng với bạn sẽ thay đổi, cách bạn nhìn quê nhà thay đổi, cách quê nhà nhìn bạn cũng thay đổi.
Tương tự như với quyết định có con, quyết định kết thúc một mối quan hệ dài, quyết định bỏ nghề đã theo đuổi nhiều năm,… Mức độ hài lòng, mức độ hạnh phúc,… của bạn chưa chắc thay đổi, nhưng cách bạn hiểu về sự hài lòng hay hạnh phúc chắc chắn thay đổi.
Vì vậy, câu hỏi “lựa chọn nào tốt hơn” thường không có nhiều ý nghĩa mặc dù đó là câu hỏi mà tất cả chúng ta đều bắt đầu. Có lẽ chúng ta nên hỏi chính mình những mất mát nào mình chịu đựng được, khám phá nào mình muốn thử và trong số những con người mình có thể trở thành, mình muốn nhìn thấy ai trên gương mỗi buổi sáng?
Trong cuộc đời chúng ta, chắc hẳn sẽ còn rất nhiều lần để tay trên tay nắm cửa trong mưa như Francesca.
ĐỒNG HÀNH CÙNG THE NEW PAGE
The New Page mở miễn phí các bài viết và hành trình đầu tiên trên My New Pages. Bạn có thể đóng góp để giúp nơi này tiếp tục được duy trì và vẫn mở cho những người đến sau.
ĐỒNG HÀNH HÀNG THÁNG
ỦNG HỘ MỘT LẦN
Ủng hộ ngayMuốn hủy donation định kỳ? Nhấn vào đây.