Công việc của cả ngôi làng
Có phải bạn nghĩ tôi sẽ nói là đã đến lúc nghỉ việc?
Hay nếu công việc hiện tại đang làm bạn chán ngấy thì đó là dấu hiệu cho thấy bạn đang bị mắc kẹt. Rằng đâu đó ngoài kia có một lĩnh vực khác, một con người khác của chính bạn đang chờ được khám phá và tất cả những gì còn thiếu chỉ là một quyết định đủ dũng cảm…
Hoặc có thể bạn chưa định nghỉ việc. Bạn vẫn đi làm mỗi ngày, vẫn họp hành và hoàn thành những việc cần làm, nhưng bạn đang dành những giờ cuối cùng còn sót lại sau một ngày làm việc, những tối khuya và những cuối tuần hiếm hoi, để xây dựng một thứ gì đó của riêng mình. Bạn dành dụm những đồng tiền còn lại sau khi trả tiền thuê nhà, tiền học cho con hay tiền ăn để mua một khóa học, một chiếc micro, một tài khoản làm video hay một tên miền cho website mà chưa chắc có ai đọc, với hy vọng rằng một ngày nào đó nó sẽ đủ lớn để thay thế công việc hiện tại.
Thật ra, rất khó để không làm như vậy.
Chỉ cần mở Facebook hay Substack, chắc chắn bạn cũng sẽ gặp những câu chuyện quen thuộc: một người nghỉ việc để đi xây cộng đồng chữa lành ở Đà Lạt, một người kiếm được 100.000 đô từ YouTube, một người biến sở thích thành doanh nghiệp và sống cuộc đời họ hằng mơ ước. Những câu chuyện bỏ việc để theo đuổi đam mê đã trở thành thứ truyện cổ tích của thời đại mới, chỉ khác là thay vì hoàng tử và công chúa, nhân vật chính bây giờ là một nhân viên văn phòng từ bỏ sự ổn định để đi tìm chính mình.
Tôi quá hiểu sức hấp dẫn của những câu chuyện đó vì tôi cũng từng mù quáng tin vào chúng. Thật lòng mà nói, có những ngày tôi vẫn tin. Nhưng điều khiến tôi băn khoăn lúc này là một câu hỏi khác: Tại sao chúng ta luôn tin rằng thứ mình đang thiếu là một công việc khác? Và điều gì sẽ xảy ra nếu vấn đề thực chất không nằm ở công việc?
Công việc từng đơn giản hơn
Những năm tôi mới tốt nghiệp đại học, công việc cũng khó tìm như bây giờ.
Thời nào cũng vậy, không có nhiều công ty sẵn sàng nhận vào những nhân viên mặt còn non choẹt, chữ nghĩa thì nhiều mà chẳng làm được việc gì cho ra hồn. Loay hoay nộp đơn hết sáu tháng vẫn thất nghiệp, tôi mới được một người quen của ba giới thiệu vào làm cho một công ty mới thành lập dưới chức danh là “nhân viên”. Chẳng phải nhân viên hành chính, nhân viên marketing hay nhân viên sales – chỉ đơn thuần là nhân viên. Điều đó có nghĩa là bạn phải làm bất cứ việc gì miễn là có người gọi đến. Mức lương của người mới ra trường khi đó tầm hai triệu rưỡi, còn mức lương của tôi là một triệu rưỡi.
Vậy mà tôi hãnh diện lắm. Tháng đầu tiên lãnh lương vui như Tết, tôi chạy đi mua liền một bộ vest vì trước đó tôi chỉ toàn mặc mấy cái đầm rộng thùng thình do bạn cho. Bây giờ nghĩ lại, tôi thấy mình thật dễ hài lòng.
Ngày đó, đi làm về tôi học yoga, học nấu ăn, rồi sau đó học thêm một bằng đại học nữa vì chưa có gia đình và tôi không biết dùng thời gian rảnh vào việc gì khác. Nhưng chưa bao giờ tôi có ý nghĩ mình sẽ kiếm tiền từ những thứ đó. Tôi học nấu ăn nhưng chưa từng nghĩ sẽ làm YouTube nấu ăn. Tôi học yoga nhưng chưa từng nghĩ sẽ trở thành huấn luyện viên. Tôi học thêm chỉ vì thích học.
Ít nhất trong thế giới của tôi lúc đó, không ai nói nhiều về đam mê. Chúng tôi tìm việc và làm việc. Có việc làm, có lương là ổn. Đúng ngành càng tốt, không đúng ngành cũng không sao.
Không ai hỏi công việc này có phản ánh đúng con người thật của mình hay không, có mang lại ý nghĩa cuộc sống hay giúp mình chạm đến sứ mệnh của cuộc đời hay không. Lúc đó, những câu hỏi đó chưa được chia sẻ trên mạng xã hội tràn lan như ngày nay. Vì thế, công việc được giao một nhiệm vụ rất rõ ràng: kiếm sống, nuôi gia đình, trả hóa đơn. Hết.
Hai mươi năm sau, cứ cách vài năm chúng tôi lại có dịp họp lớp. Chúng tôi đều đã đi qua một quãng đường khá dài kể từ ngày rời ghế nhà trường, và bây giờ, không một ai còn nói về công việc theo cách ngày xưa nữa.
Một người bạn của tôi đang cùng chồng điều hành một khách sạn nhỏ ở Nha Trang, nhưng những tin nhắn gần đây của cô ấy trong nhóm bạn bè lại hiếm khi nói về khách sạn. Thay vào đó là sữa hạt, công thức làm sữa hạt và những khóa học dạy làm sữa hạt. Cô ấy đang tự xây kênh YouTube riêng, sửa lại nhà bếp của mình để làm chỗ dạy học và quay video, thậm chí sẵn sàng bay từ Nha Trang vào Sài Gòn chỉ để dạy cho vài ba học viên nhằm gầy dựng cộng đồng.
Có lần tôi hỏi đùa rằng khách sạn dạo này ế khách hay sao mà lại chuyển nghề. Bạn tôi cười.
“Không, khách sạn vẫn bình thường, nhưng tui thích làm cái này hơn.”
Và không chỉ ở lứa đã ổn định như chúng tôi mới đang chạy song song một công việc ngoài giờ.
Những đồng nghiệp trẻ ở văn phòng của tôi ai cũng đang ôm một dự án khởi nghiệp của riêng mình. Bạn marketing rất giỏi về AI đang cùng vài người bạn thiết kế một app hẹn hò ứng dụng công nghệ, cô trưởng nhóm chăm sóc khách hàng xinh xắn thì đang hùn vốn mở một spa trị liệu. Họ hăng say post bài, chia sẻ những hình ảnh, video,… về những gì đang làm ngoài giờ nhiều đến mức nếu không là bạn bè thân quen, chắc chắn ai cũng tưởng đó là công việc toàn thời gian của họ. Không chỉ thời gian, học còn đang bỏ rất nhiều tiền bạc vào những thứ họ thích.
Hai mươi năm trước, chúng tôi cũng có những thứ mình thích. Có người học đàn, có người học nấu ăn, có người chơi thể thao hay học thêm một ngoại ngữ mới. Điều khác biệt là không một ai nghĩ những thứ đó sẽ trở thành một phần trong sự nghiệp của mình. Bây giờ thì khác. Ngày càng nhiều người đang cố gắng biến những điều họ yêu thích thành một điều gì đó lớn hơn chính nó.
Điều gì đã thay đổi?
Trong vài năm gần đây, tôi thấy từ “mắc kẹt” xuất hiện ở khắp nơi.
Nó hiện diện trong những cuộc trò chuyện với các bạn trẻ, những buổi cà phê cuối tuần với bạn bè, trên rất nhiều bài báo và các cộng đồng. Một người nói họ mắc kẹt trong công việc lương thấp, một người khác lại thấy mắc kẹt ngay tại vị trí quản lý mà mười năm trước họ từng mơ ước, rồi một người mới khởi nghiệp cũng than rằng mình đang bế tắc.
Điều đó thật kỳ lạ, vì chúng ta không thể cùng mắc kẹt trong một căn phòng!
Ban đầu thì tôi nghĩ người ta cố xây các dự án riêng ngoài giờ là để tìm đường thoát khỏi căn phòng ngột ngạt đó. Tiền bạc và áp lực chi phí sinh hoạt chắc chắn là một lý do thực tế. Nhưng câu chuyện không dừng lại ở đó vì ngay cả những người có công việc ổn định, thu nhập tốt, sở hữu những vị trí mà người khác thèm muốn, cũng nói về cảm giác mắc kẹt. Họ không thiếu tiền mà đang thiếu một thứ khác.
Có lẽ sự thay đổi không nằm ở bản chất của công việc, mà nằm ở những câu hỏi chúng ta bắt đầu đặt ra cho cuộc sống của mình. Khi mới đi làm, câu hỏi thường rất cụ thể: Làm sao để có việc làm? Làm sao để tăng lương, mua nhà, nuôi gia đình? Nhưng khi những nhu cầu cơ bản đó dần có lời giải (và ngay cả khi chưa có lời giải), một tầng câu hỏi khác bắt đầu xuất hiện: Mình có đang làm điều mình thật sự muốn? Công việc này có ý nghĩa gì không? Nếu tiếp tục sống thế này mười năm nữa, mình có hạnh phúc không?
Tất cả những câu hỏi này, nếu nhìn nhận một cách sòng phẳng, không hoàn toàn thuộc về phạm vi của công việc. Đó là những câu hỏi về giá trị của bản thân, về ý nghĩa cuộc sống, về sự trưởng thành và cách chúng ta muốn định hình phần còn lại của cuộc đời mình.
Nhưng để giải quyết chúng, chúng ta lại mang tất cả đến nơi làm việc. Chúng ta đòi hỏi ở công việc một cảm giác thuộc về, gán cho nó sứ mệnh làm cho cuộc đời mình trở nên đáng sống.
Liệu có phải chúng ta đang giao cho công việc nhiều nhiệm vụ hơn những gì nó từng được thiết kế để gánh vác? Nếu những câu hỏi lớn nhất của cả một đời người đều bị dồn vào cùng một tòa nhà văn phòng, sớm muộn gì, nơi đó cũng sẽ trở nên quá tải.
Một tấm danh thiếp phải gánh cả ngôi làng
Gần đây, tôi có dịp đến Ballarat tham quan những khu mỏ vàng từng nổi tiếng một thời ở bang Victoria.
Vào thời kỳ hoàng kim của cơn sốt đào vàng ở Ballarat, thị trấn nhỏ này từng thu hút đủ mọi hạng người: thợ đào vàng, người bán bánh mì, bác sĩ, chủ quán rượu, thợ rèn, giáo viên, người chăn ngựa, người vận chuyển hàng hóa, nhà truyền giáo,… Nhưng không một ai vừa đào vàng, chữa bệnh, dạy học lại vừa nướng bánh cùng một lúc.
Chỉ có chúng ta ngày nay mới nghĩ rằng một công việc nên gánh vác tất cả những điều đó.
Cuộc đời của một con người ngày trước được nuôi dưỡng giống như một ngôi làng. Công việc chủ yếu giải quyết chuyện mưu sinh. Cảm giác thuộc về được khỏa lấp bởi gia đình, chòm xóm. Sự hiểu biết được bồi đắp từ những người thầy ngoài đời thực. Niềm vui đến từ bạn bè hay những sở thích thuần túy và ý nghĩa cuộc sống được tìm thấy trong tín ngưỡng, trong việc nuôi dạy con cái, hoặc trong trách nhiệm với cộng đồng. Nhu cầu của một con người được phân tán ở nhiều nơi khác nhau, và không có một nơi độc nhất nào phải chịu trách nhiệm cho tất cả.
Bây giờ thì ranh giới đó đã hoàn toàn thay đổi.
Chúng ta vẫn cần lương, nhưng chúng ta còn muốn công việc phải giúp mình phát triển bản thân, phản ánh đúng con người của mình, mang lại sự công nhận, và trao cho ta một cộng đồng để thuộc về. Chúng ta bắt nó phải là lý do để mỗi sáng thức dậy thấy đời đáng sống, và nếu được, hãy chữa lành luôn cả những tổn thương tâm lý mà ta mang theo từ quá khứ.
Đó là lý do vì sao chúng ta kiệt sức và thất vọng. Chúng ta đang bắt một tấm danh thiếp phải gánh vác những sức nặng mà trước đây được chia sẻ bởi cả một hệ sinh thái đời sống. Chúng ta đang bắt một công việc làm thay nhiệm vụ của cả một ngôi làng.
Nhưng sẽ không có một công việc nào đủ lớn để gánh nổi cả một ngôi làng như thế.
Có lẽ đó cũng là lý do tôi viết The New Page. Nó xuất hiện vì có những câu hỏi về cuộc sống, về sự thay đổi, về quê hương, về tuổi trung niên và về cảm giác thuộc về mà tôi không tìm thấy chỗ nào để đặt vào trong cuộc sống hàng ngày.
Viết, với tôi, là một cách để dựng lại một ngôi làng của riêng mình.
ĐỒNG HÀNH CÙNG THE NEW PAGE
The New Page mở miễn phí các bài viết và hành trình đầu tiên trên My New Pages. Bạn có thể đóng góp để giúp nơi này tiếp tục được duy trì và vẫn mở cho những người đến sau.
ĐỒNG HÀNH HÀNG THÁNG
ỦNG HỘ MỘT LẦN
Ủng hộ ngayMuốn hủy donation định kỳ? Nhấn vào đây.