Chúng ta đang nói về cùng một cuộc sống chứ?
Con trai nhỏ của tôi mỗi sáng thay đồ đi học thường không cởi bộ đồ ngủ mặc ở nhà, mà mặc luôn một bộ đồ lót chồng lên trước khi thêm bộ đồng phục. Trời lạnh, lại thêm một lớp áo khoác nữa, việc cử động nhìn rất khó khăn. Một sáng, tôi hỏi sao con không cởi đồ ở nhà ra, thằng bé chín tuổi trả lời rất thản nhiên rằng con làm vậy để “cuộc sống của con đơn giản hơn” – nghĩa là mặc vào nhanh, không bị lạnh, và đến chiều về chỉ cần cởi bỏ hai lớp ngoài là lại thoải mái ngay lập tức.
Một đứa trẻ tin rằng chỉ cần mặc trùm một lớp áo mới lên lớp áo cũ là cuộc sống của nó đã trở nên đơn giản rồi.
Nhưng người lớn chúng ta thì sao?
***
Tuần trước, chỉ trong mười lăm phút lang thang trên Substack, tôi bắt gặp ít nhất ba lần những trăn trở về chuyện sống. Một bạn trẻ viết: “Sống là gì, cuộc sống là gì mà mình không hiểu”. Một người lại trầm ngâm “Có quá nhiều cách để đi qua một cuộc đời…”
Sống như thế nào là câu hỏi mà con người đã mải miết rượt đuổi suốt hàng ngàn năm. Nhưng nếu đem câu hỏi đơn giản ấy đi hỏi mười người, có lẽ bạn sẽ nhận lại mười câu trả lời khác nhau. Hầu như ai cũng nghĩ mình đang nói về một cuộc sống tốt – nhưng hiếm khi dùng chung một định nghĩa về nó. Có người nghĩ đó là một cuộc sống hạnh phúc. Có người tin rằng cuộc sống chỉ thực sự đáng sống khi nó có ý nghĩa. Có người lại cho rằng một cuộc đời phong phú, nhiều trải nghiệm và nhiều thay đổi mới là một cuộc đời trọn vẹn.
Chúng ta dùng cùng một ngôn ngữ, nhưng không hẳn đang nói về cùng một khái niệm. Có lẽ những cuộc tranh luận về cách sống bắt đầu từ chính điều đó.
***
Tôi bắt đầu để ý đến việc nên sống như thế nào từ những năm bắt đầu đi học đại học và ghé ngang nhà ông bà nội tôi thường xuyên hơn. Đó là một căn nhà rất nhỏ, bề ngang chỉ khoảng hơn 2 mét một chút, nằm sâu trong một con hẻm nhỏ đông đúc dọc theo rạch Cầu Chông. Đó là một thế giới ngột ngạt, đặc quánh mùi xú uế quanh năm bốc lên từ lòng rạch đen ngòm và rác rưởi được đổ thẳng xuống từ Chợ Cầu Muối gần đó.
Lối đi trong hẻm chỉ vừa hai chiếc xe máy ngược chiều, lúc nào cũng ẩm ướt những vũng nước tù đọng và bóng loáng váng dầu mỡ từ các hàng quán bình dân xả thẳng ra đường. Không gian hẻm lúc nào cũng ồn ào một thứ âm thanh hỗn tạp không ngơi nghỉ: tiếng nhạc sến từ chiếc radio cũ kỹ nhà ai đó, tiếng chửi thề chen lẫn tiếng cười cợt sỗ sàng của đám “anh chị” xăm trổ ngồi sòng dọc bờ tường, tiếng cự cãi oang oang đòi nợ, và cả giọng hát ẽo ợt của mấy anh chị bê đê vừa đẩy xe sinh tố vừa bông đùa thô tục với khách.
Giữa cái tổ ong ồn ào ấy là căn nhà của nội, vách gỗ, mái tôn cũ kỹ. Nhiều buổi trưa đi học về ngang, tôi hay tạt qua đó, cũng chẳng ăn cơm hay uống nước gì. Chỉ ngồi trên bộ ván gỗ choán gần hết căn nhà, nói dăm ba câu với nội hay cô chú rồi đi. Có lẽ hình ảnh của bà nội tôi ngồi bó gối trên căn gác gỗ tối om nhìn xuống hẻm mỗi sáng, trưa, chiều có cái gì đó khiến tôi cứ muốn ghé qua.
Lúc đó, tôi chưa có câu hỏi rõ ràng “Sống là gì” như bạn trẻ đã hỏi trên Substack, nhưng tôi đã lờ mờ thấy có cái gì đó trong cách sống của thế hệ đi trước.
***
Nếu bà nội sống giữa sự tĩnh lặng của tuổi già, thì má tôi lại đại diện cho một nhịp sống khác. Má tôi là người sống vì chồng con và tằn tiện cả đời. Má tôi chỉ mặc quần do má tự may. Đồ đạc trong nhà hầu như không bao giờ bị vứt bỏ nếu vẫn còn cố dùng được. Đồ đạc con cái mua tặng, má cất kỹ vào tủ, cứ dùng đồ cũ cho đến khi không còn dùng được nữa.
Một chiếc áo sờn vai của ba thải ra, má ngồi cắt may lại thành quần áo nhỏ hơn cho con cháu trong nhà. Đến khi con cháu mặc chật, má lại xẻ nó ra, may tiếp thành tấm chùi chân đặt ngay cửa bếp. Má nhặt nhạnh từng mảnh vải vụn, tích cóp từng cọng thun buộc bó rau mua ngoài chợ. Thế nhưng, người mẹ không chịu vứt một cọng thun đó chưa bao giờ đắn đo một đồng khi đóng tiền học cho con hay đưa con mượn lúc nó túng thiếu. Má cũng không tiếc thời gian để trồng cây, ngồi thiền hay lặng lẽ góp tiền làm từ thiện.
Má tôi không gọi cách sống của mình là gì. Má chỉ sống theo cách mà má thấy tốt nhất và tôi mất nhiều năm mới nhận ra đó là điều khó làm nhất.
***
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà mỗi tuần lại xuất hiện một triết lý sống mới: sống có ý nghĩa, sống tối giản, sống chậm, sống nhẹ nhàng, sống khắc kỷ, sống phong phú, Ikigai, Hygge, Lagom,…
Nhìn riêng lẻ, chúng giống như những con đường khác nhau.
Nhưng nhìn từ xa hơn, hầu hết các cách sống đều quy về ba hướng lớn.
Hướng đầu tiên là sống cho bản thân, khi chúng ta ưu tiên trạng thái bên trong, tìm kiếm sự bình an, sự dễ chịu, sự tự do khỏi những thứ không thuộc về mình. Bạn sẽ thấy hướng này xuất hiện dưới nhiều trường phái như: sống hạnh phúc, sống tối giản, sống chậm, sống nhẹ nhàng, Ikigai,… hay bất kỳ tên gọi nào bạn từng thấy trên một khóa học online. Mặc dù mỗi trường phái này có chút khác biệt nhưng tất cả đều bắt đầu từ cùng một câu hỏi: tôi đang cảm thấy thế nào?
Ai mà không thích một cuộc sống tràn ngập niềm vui, ít nước mắt, những buổi chiều đi dạo, ly cà phê cuối tuần hay bữa cơm ấm áp. Nhưng hạnh phúc được ưu tiên đủ lâu sẽ trở thành lý do để tránh né những thứ khó chịu, kể cả những va đập vốn là thứ duy nhất giúp con người thực sự trưởng thành. Người chỉ chọn cảm giác dễ chịu giống như sinh viên chỉ đăng ký học môn dễ để chắc chắn được điểm cao. Nghe qua có vẻ thông minh nhưng đôi khi nó chỉ là sự an phận được đổi tên.
Hướng thứ hai là sống vì người khác, lấy điều gì đó lớn hơn bản thân làm trung tâm. Đó có thể là sống vì gia đình, cộng đồng, sứ mệnh hoặc trách nhiệm. Hướng này thường được gọi là sống có ý nghĩa, sống để phụng sự, hay đơn giản là sống có trách nhiệm. Câu hỏi trung tâm của cách sống này là: tôi đang đóng góp gì?
Nhưng hướng này có một mặt tối mà ít ai nói ra: sứ mệnh và ý nghĩa thường đi kèm với ranh giới rất rõ giữa người của chúng ta và người không phải của chúng ta. Những người sống có ý nghĩa thường tìm kiếm cộng đồng cùng chung ý nghĩa với họ. Họ không phải luôn là những người tốt bụng nhất, mà đôi khi là những người cuồng tín nhất. Ý nghĩa có thể nuôi dưỡng lòng nhân ái, nhưng cũng có thể nuôi dưỡng sự không khoan nhượng.
Hướng thứ ba là sống để khám phá và tạo ra, khi đó chúng ta nhìn cuộc sống như một dự án cần liên tục mở rộng. Cuộc sống thành công, cuộc sống phong phú, cuộc sống giàu trải nghiệm, sáng tạo, phát triển bản thân,.. là hướng sống này với câu hỏi trung tâm là: tôi đang trở thành ai?
Đích đến của cuộc sống này không nhất thiết là giàu có về tiền bạc mà đôi khi là giàu khúc quanh, giàu biến cố, giàu những lần phải nhìn lại mình,…
Cái bẫy của hướng này cũng chính xác là thứ nó hứa hẹn giải quyết. Người chạy theo thành công để thoát khỏi cảm giác mình chưa đủ, rồi phát hiện ra mỗi đích đến chỉ là vạch xuất phát tiếp theo. Người tích lũy trải nghiệm để cảm thấy mình đang sống, rồi không còn biết dừng lại có nghĩa là gì. Người liên tục phát triển bản thân để trở thành phiên bản tốt hơn của chính mình rồi quên mất rằng phiên bản hiện tại cũng là một con người thật.
***
Tôi thấy mình thích tất cả các triết lý sống và đang cố gắng sống theo mỗi kiểu một ít.
Người ta hay nói về triết lý sống như menu – bạn chọn một món rồi ăn mãi. Nhưng thực tế không ai sống trọn vẹn một triết lý xuyên suốt. Việc đi nhiều, đối diện với nhiều bước ngoặc trong đời giúp tôi luôn thay đổi cái nhìn về cuộc sống và bản thân. Tôi sống chậm vào sáng Chủ nhật và sống có nguyên tắc vào thứ Hai. Tôi tìm ý nghĩa trong việc viết và chia sẻ, nhưng vẫn cần thành công để trả hóa đơn cuối tháng.
Tôi thấy không có gì mâu thuẫn trong cách sống này.
Nhưng cũng có lúc tôi nhận ra mình đang làm đúng như đứa con trai chín tuổi: mặc trùm thêm một lớp triết lý mới lên sự hoang mang cũ thay vì cởi bớt ra. Một người kiệt sức vì chạy theo thành công chọn chuyển sang sống tối giản, nhưng lại mang nguyên cái tư duy “phải hoàn hảo” áp vào việc tối giản. Triết lý thay đổi nhưng cái bẫy vẫn nguyên xi.
Có những giai đoạn chúng ta cần thành công như cần không khí. Có những giai đoạn chỉ cần ngồi yên như bà nội ở hiên nhà, hay cẩn thận may lại một chiếc áo cũ như má vẫn làm. Không có giai đoạn nào là sống sai mà chỉ có việc nhầm giai đoạn.
Chiều hôm đó, con trai của tôi trở về nhà sau ngày học. Cởi bỏ lớp đồng phục chật chội và lớp đồ lót nóng nực, nó lại nằm lăn trên giường trong bộ đồ ngủ mềm mại ban sáng.
Cả ba hướng sống, dù xuất phát từ những câu hỏi rất khác nhau, đều giả định rằng có một cách sống đúng mà nếu bạn tìm được nó, bạn sẽ thôi thấy thiếu. Nhưng bà nội tôi không biết điều đó, má tôi cũng không biết chủ nghĩa tối giản là gì. Và có lẽ đó là lý do họ không bao giờ thấy cần phải tìm.
Bây giờ tôi cũng không hỏi mình nên sống theo triết lý nào.
Tôi chỉ quan tâm mình đang thực sự sống thế nào và nó có đúng với giai đoạn này của cuộc đời tôi hay không.
ĐỒNG HÀNH CÙNG THE NEW PAGE
The New Page mở miễn phí các bài viết và hành trình đầu tiên trên My New Pages. Bạn có thể đóng góp để giúp nơi này tiếp tục được duy trì và vẫn mở cho những người đến sau.
ĐỒNG HÀNH HÀNG THÁNG
ỦNG HỘ MỘT LẦN
Ủng hộ ngayMuốn hủy donation định kỳ? Nhấn vào đây.