Những người xoáy ngược
Khu truyện tranh thiếu nhi luôn giữ chân tôi rất lâu mỗi khi đi nhà sách.
Con trai út của tôi không còn hứng thú với những câu chuyện về các con vật dể thương đã vài năm nay, nhưng thỉnh thoảng tôi vẫn mua vài cuốn cho chính mình. Lý do tôi đọc truyện tranh không phải để “chữa lành đứa trẻ bên trong” như internet thường nói, mà vì tôi muốn học từ truyện tranh cách giải thích những điều rất phức tạp về con người bằng thứ ngôn ngữ đơn giản và dịu dàng nhất có thể.
Gần đây tôi có đọc Chú Ốc Sên Có Trái Tim Bên Phải: Một Câu Chuyện Có Thật.
Cuốn sách bắt đầu từ hàng triệu năm trước, khi sự sống trên Trái Đất vẫn còn là một điều ngẫu nhiên và mong manh. Một đột biến nhỏ xảy ra trong đại dương nguyên thủy đã khiến những sinh vật đầu tiên xuất hiện. Rồi rất lâu sau đó, trong một khu vườn ở Anh, một nhà khoa học đã nghỉ hưu tình cờ phát hiện ra một con ốc sên rất kỳ lạ trong đống lá mục phía sau nhà. Sau này nó được đặt tên là Jeremy.
Jeremy nhỏ hơn những con ốc khác, vỏ sẫm màu hơn. Một bên xúc tu của nó khó duỗi ra. Nhưng điều kỳ lạ nhất nằm ở chiếc vỏ: vỏ của nó xoắn theo hướng ngược lại so với các con ốc khác – nó xoắn sang trái thay vì sang phải, cùng hướng với chuyển động quay của Trái Đất quanh Mặt Trời.
Không chỉ chiếc vỏ, toàn bộ cơ thể nó cũng là hình ảnh phản chiếu của đồng loại mình: tim nằm ở phía đối diện, các cơ quan nội tạng đảo ngược và vì thế gần như không thể khớp với những con ốc sên khác trong quá trình giao phối.
Các nhà khoa học gọi hiện tượng đó là situs inversus – đảo ngược phủ tạng.
Tôi đã có ấn tượng mạnh với câu chuyện ấy, đặc biệt là cuộc truy tìm kiên nhẫn trên khắp nước Anh chỉ để giúp Jeremy tìm một người bạn đời có chiếc vỏ xoáy ngược giống nó. Có một nỗi cô đơn rất thật khi đọc câu chuyện về một sinh vật trông bề ngoài chẳng khác gì đồng loại, nhưng toàn bộ cấu trúc bên trong lại được sắp đặt theo một hướng hoàn toàn ngược lại.
Thế rồi sáng nay tôi bắt được một con ốc sên đang bò bên gốc hồng. Đang phân vân có nên giẫm nó không thì tôi nhớ đến câu chuyện về Jeremy, rồi lại nghĩ trong cuộc sống đời thường, tôi cũng đã gặp nhiều người mang những “chiếc vỏ xoáy ngược’’ như thế. Họ không phải cố tình tỏ ra lập dị để thu hút sự chú ý. Nhưng sự khác biệt của họ trong cách suy nghĩ, nói năng, làm việc, cách họ cảm nhận ý nghĩa cuộc sống, hay những giá trị mà họ theo đuổi không thể khớp vào những gì mà số đông xung quanh mặc định là đúng đắn.
Phần lớn thời gian, họ tồn tại một cách im lặng, tự điều chỉnh bản thân để trông có vẻ ‘‘thuận chiều’’ với thế giới này.
***
Xoáy thuận
Một trong những việc tôi làm thường xuyên là phỏng vấn tuyển dụng. Có tháng, tôi phải lọc qua hơn năm trăm hồ sơ ứng viên trước khi bước vào phòng phỏng vấn.
Trong yêu cầu của khách hàng, hầu như lúc nào cũng xuất hiện cụm từ cultural fit – sự phù hợp với văn hóa công ty.
Khái niệm này nghe rất văn minh, cho đến khi tôi bắt đầu nhận ra một thực tế trần trụi hơn: rất nhiều chủ công ty chỉ muốn tuyển những người ‘‘giống’’ mình theo nghĩa đen. Chủ người Việt thích tuyển người Việt, chủ Ấn chuộng người Ấn, chủ Trung Quốc tìm người Trung Quốc, ngay cả khi toàn bộ khách hàng của họ đều nói tiếng Anh.
Bản chất của sự phù hợp văn hóa đó, suy cho cùng, là việc đi tìm những chiếc vỏ xoáy thuận. Phần lớn các hệ thống ổn định trong xã hội đều được thiết kế và xây dựng xung quanh một kiểu người rất cụ thể như vậy: những người chia sẻ chung một ngôn ngữ, có profile Linkedin chuyên nghiệp, biết cách bắt đầu một câu chuyện xã giao trong pantry, biết khi nào nên đùa và biết nhìn vào mắt người đối diện đúng lúc.
Có những người dường như sinh ra đã mang sẵn bản năng đó mà không cần học. Họ bước vào một căn phòng và lập tức hòa vào nhịp điệu của nó, mượt mà như chiếc bánh răng cuối cùng vừa khớp vào một cỗ máy đang chạy. Nhưng cũng có rất nhiều người phải dành phần lớn tuổi trẻ chỉ để tập đi tập lại những kỹ năng tưởng chừng nhỏ nhặt ấy.
Từ khi lên cấp ba, con trai tôi đã có ý định đổi họ tên của mình sang họ tên tiếng Anh, bất kể tôi đã giải thích thế nào về tầm quan trọng của gốc rễ. Thằng bé không thoải mái khi tên tiếng Việt của nó phát âm lên nghe giống như một từ hơi tục trong tiếng Anh, và nó lại càng không thoải mái với vẻ bề ngoài của chính mình.
Mỗi sáng trước khi đến trường, nó thay quần áo đến vài ba lần, đứng trước kiếng thật lâu và hỏi đi hỏi lại một câu quen thuộc: “Bộ này nhìn có ổn không mẹ?”. Có lẽ ai ở tuổi hai mươi cũng từng đi qua một giai đoạn như thế, khi mà áp lực phải thuộc về số đông bắt đầu trở nên lớn hơn rất nhiều so với việc đi tìm xem mình thực sự là ai.
Ở chi nhánh xây dựng của công ty tôi có một anh giám đốc gốc Ý mà chúng tôi vẫn hay gọi đùa là James Bond. Khỏi cần nói chắc bạn cũng hình dung được phong thái lịch lãm của ảnh trong văn phòng.
Nhưng một lần có dịp cùng James Bond ra công trường, tôi đã bất ngờ khi chứng kiến ảnh nói tiếng Anh bằng một chất giọng Úc rất dày, chửi thề liên tục với đám thợ người Maori như thể họ lớn lên cùng một khu phố. Thế rồi, chỉ cần màn hình điện thoại hiện lên cuộc gọi từ vợ, giọng anh lập tức dịu lại và trở về đúng chuẩn mực của một quý ông Ý.
Sự thay đổi đó nhìn qua thì giống như một vở diễn giả tạo, nhưng ở góc độ sinh tồn, các nhà nghiên cứu gọi đó là khả năng dịch chuyển linh hoạt giữa các hệ ngôn ngữ và những phiên bản khác nhau của bản thân để tồn tại trong những thế giới khác biệt.
Phần lớn chúng ta đều sở hữu những vai diễn luôn được chỉnh sửa cho phù hợp với từng không gian mình bước vào.
Có người đổi giọng nói, có người đổi tên gọi, có người thay cách ăn mặc, trang điểm. Một số người học cách cười nhỏ hơn, nói ít đi hoặc cư xử nhẹ nhàng hơn. Một số khác chọn cách giấu kín những góc cạnh có thể khiến họ trở nên lạc lõng. Những sự điều chỉnh đó đôi khi nhỏ đến mức người xung quanh không thể nhận ra, nhưng khi làm đủ lâu, người ta bắt đầu quên mất mình từng nói chuyện như thế nào khi ở một mình.
Xoáy ngược
Hồi còn học đại học, cô bạn thân gốc Quảng Ngãi của tôi thường khiến tôi phải mắc cỡ thay vì cách hành xử bộc trực của mình. Nếu phải mô tả cô bạn trẻ trung ngày ấy bằng một từ duy nhất, tôi sẽ chọn từ không ngại. Cô ấy không ngại thể hiện sự ngưỡng mộ nồng nhiệt với những giảng viên trẻ mà cô gọi là “anh thầy”, sẵn sàng tranh luận sòng phẳng với đám con trai ưa đùn đẩy việc thay vì ấm ức đi đổ rác chỉ để giữ lại chút thùy mị giả tạo, và cũng sẵn sàng khoác lên mình một kiểu quần áo mà thời đó chúng tôi thấy quá kỳ cục để đi ra đường.
Khi cả lớp đang hào hứng cuốn theo một ý tưởng vĩ đại nào đó, cô ấy thường không kềm được mà hỏi ngược lại bằng một giọng đầy chế giễu. Khi mọi người đang sốt sắng lo lắng cho một kỳ thi, cô ấy lại có thể thản nhiên dành cả ngày để đi thăm bạn trai.
Sau này nhìn lại, chính cô ấy là người đầu tiên tìm được việc làm ở một tập đoàn lớn ngay trước khi nhận bằng tốt nghiệp, người đầu tiên leo lên vị trí quản lý, người đầu tiên kết hôn, và rồi cũng là người đầu tiên ly hôn trong lứa chúng tôi. Dường như cô ấy luôn sống theo một nhịp hoàn toàn khác với số đông bạn bè cùng trang lứa.
Sau này đi làm, tôi lại gặp một kiểu xoáy ngược khác ở anh kế toán công ty.
Anh ngoài bốn mươi tuổi nhưng vẫn còn sống cùng mẹ, ăn chay trường và chưa từng có một mảnh tình vắt vai.
Trong những cuộc buôn chuyện điển hình của đám nhân viên văn phòng mới ra trường chúng tôi ngày ấy, anh là kiểu đàn ông mà chúng tôi nhanh chóng xếp vào nhóm ‘’tẻ nhạt”. Anh không bao giờ xuất hiện trong các buổi liên hoan, sinh nhật, tiệc cuối năm hay các chuyến du lịch nước ngoài của công ty, dù có thể xin nghỉ phép cả tuần để lặn lội tận Sơn La với một đoàn từ thiện nào đó. Anh có thể ôm gối vào văn phòng ngủ lại đêm để làm cho xong báo cáo cuối năm, nhưng cũng có thể bỏ ngang một cuộc họp quan trọng chỉ vì mẹ anh ở nhà đang cảm thấy khó ở.
Trong khi tất cả chúng tôi đều ra sức so kè, cạnh tranh để được sếp để mắt cất nhắc, anh lại bình thản đứng ngoài lề thế sự, chìm đắm trong các bảng tính dày đặc con số của riêng mình. Anh chẳng buồn che giấu bản thân, cũng chẳng có nhu cầu giải thích với ai, cứ lẳng lặng đi làm và sống theo trật tự mà anh tự thiết lập.
Có lẽ vì những người như anh không giống ai, hoặc cũng có thể vì họ chưa bao giờ cố gắng giống ai.
Giống như Jeremy. Chiếc vỏ xoắn trái của nó không quá dị biệt đến mức dị dạng. Nếu đặt nó nằm cạnh hàng trăm con ốc sên khác trên thảm cỏ, có lẽ phần lớn chúng ta sẽ lướt qua mà không hề hay biết. Nhưng một khi bạn đã vô tình nhìn thấy nó, bạn sẽ không thể giả vờ không nhìn thấy nữa.
Những người xoáy ngược cũng vậy. Họ đứng ngay trong lòng đám đông, nhưng bằng một cách nào đó, bạn luôn có thể nhận ra họ.
Bắt chước xoáy ngược
Điều thú vị mà tôi nhận ra là theo thời gian là thế giới này cũng tự thay đổi hướng xoáy của nó.
Nếu như thời của tôi, đa số chúng ta phải dành trọn vẹn tuổi trẻ để cố gọt giũa bản thân để có một chiếc vỏ xoáy thuận hoàn hảo, thì các bạn trẻ ngày nay lại có nhiều không gian hơn để bộc lộ sự khác biệt, hoặc ít nhất, để tỏ ra rằng mình là người có một chiếc vỏ xoáy ngược.
Một người đồng nghiệp mới mà công ty tôi tuyển gần đây luôn khiến tôi phải tò mò.
Ngày đầu tiên đi làm, cậu ấy xuất hiện với hai chiếc khuyên ở một bên tai, vài hình xăm chạy dọc cánh tay và một phong cách ăn mặc khiến cậu lập tức nổi bật giữa không gian một văn phòng. Tất nhiên, khuyên tai hay hình xăm không còn là điều gì quá xa lạ ở một đất nước mà việc sở hữu những dấu mực trên da đã trở thành điều phổ biến. Nhưng trong các cuộc họp, cậu thường có xu hướng đưa ra những nhận xét hơi gây sốc – đôi khi là những quan điểm trái chiều thực sự, nhưng lắm lúc chỉ đơn giản là một cách diễn đạt cố ý để buộc mọi người phải ngẩng đầu lên khỏi màn hình laptop.
Thế hệ 7x chúng tôi tuy không còn trẻ, nhưng chưa già đến mức coi vài lời nói hay thái độ lệch chuẩn là sự ngạo mạn. Ngược lại, chúng tôi khuyến khích sự phản biện để tìm ra những ý tưởng hay nhất. Thế nhưng, càng tiếp xúc lâu, tôi càng có cảm giác cậu đồng nghiệp ấy quan tâm đến việc người khác nghĩ gì về sự khác biệt của mình nhiều hơn là bản chất của thứ mà cậu đang cố gắng bảo vệ.
Đó là một hiện tượng tâm lý rất đáng để suy ngẫm.
Những người thực sự xoáy ngược mà tôi từng gặp trong đời thường không dành thời gian để nghĩ về sự đặc biệt của họ. Cô bạn gốc Quảng Ngãi của tôi chưa từng nghĩ mình là người cá tính, và anh trưởng phòng kế toán ăn chay trường kia cũng chẳng có nhu cầu chứng minh mình khác người so với đám nhân viên mới. Họ còn không biết mình khác biệt, họ chỉ sống như vậy.
Trong khi đó, thế hệ con cái của tôi ngày nay lại được sống trong một thế giới nơi sự khác biệt không còn là thứ phải che giấu, mà đã trở thành một thứ tài sản cần được trưng bày.
Các trường đại học tìm kiếm những bộ hồ sơ có cá tính mạnh, các tập đoàn săn đón những tư duy vượt khuôn khổ thông thường và các nền tảng mạng xã hội thì không ngừng tưởng thưởng cho bất kỳ ai đủ độc lạ để giữ chân người xem giữa một biển người cũng đang khát khao sự chú ý.
Có lẽ chính vì áp lực đó, người ta bắt đầu không còn cố gắng xoáy thuận nữa, mà quay sang nỗ lực để trở nên xoáy ngược.
Đó là lý do vì sao tôi đôi lúc thấy có chút thắc mắc khi nhìn những đứa trẻ cố gắng trở nên khác biệt… một cách giống hệt nhau.
Chúng muốn ăn mặc khác số đông, nhưng lại xếp hàng để mua cùng một thương hiệu. Chúng muốn có bản sắc riêng, nhưng lại học cách định hình bản sắc từ cùng một vài người có ảnh hưởng trên Facebook hay Tiktok. Chúng ra sức chứng minh mình không thuộc về đám đông này, để rồi vô tình gia nhập vào một đám đông khác cũng đông không kém.
Thực lòng, tôi thấy chuyện đó hơi buồn cười. Suy cho cùng, dù ở thời đại nào, điều chúng ta thực sự khao khát vẫn là cảm giác được chấp nhận.
Ngày xưa, để được chấp nhận, người ta học cách giống nhau.
Ngày nay, để được chú ý, người ta học cách khác nhau.
Nhưng cả hai nỗ lực ấy đều bắt nguồn từ một câu hỏi duy nhất: Liệu mình có một vị trí nào dưới mái vòm của thế giới này không?
Chú ốc sên Jeremy chưa bao giờ tự biết mình đặc biệt, nó chỉ là một sinh vật đơn giản đang bò qua những vũng bùn ẩm ướt như cách nó được sinh ra. Nếu nhà khoa học người Anh kia không vô tình nhặt được nó trong đống lá mục, rất có thể nó đã kết thúc một vòng đời vô danh dưới gót giày của một người làm vườn nào đó, như con ốc sên tôi suýt giẫm chết sáng nay bên gốc hồng.
Jeremy trở nên khác biệt không phải vì bản thân nó muốn thế, mà vì thế giới ngoài kia đã dành cho chiếc vỏ xoắn trái của nó một sự chú ý và một hành trình tìm bạn đầy trắc ẩn.
Nếu bạn tò mò về câu chuyện của chú ốc sên Jeremy, bạn có thể:
(1) đọc bản tôi dịch cho con tập đọc tiếng Việt ở đây: https://drive.google.com/file/d/1McDGeECHeg6GRahi3V2Qs45BBSETAdFr/view
(2) tìm hiểu về cuộc truy tìm bạn đời nổi tiếng cho chú ốc sên xoáy trái này trên The Guardian hoặc các tài liệu của Đại học Nottingham;
(3) hoặc bạn thể tìm mua quyển The Snail with the Right Heart trên Amazon. Toàn bộ lợi nhuận từ cuốn sách này sẽ được chuyển thẳng tới Children’s Heart Foundation – một tổ chức đã cống hiến suốt 25 năm qua để tài trợ cho các nghiên cứu khoa học, giúp thắp lên hy vọng sống lâu hơn và trọn vẹn hơn cho những đứa trẻ sinh ra với một trái tim mang cấu trúc bất thường.
ĐỒNG HÀNH CÙNG THE NEW PAGE
The New Page mở miễn phí các bài viết và hành trình đầu tiên trên My New Pages. Bạn có thể đóng góp để giúp nơi này tiếp tục được duy trì và vẫn mở cho những người đến sau.
ĐỒNG HÀNH HÀNG THÁNG
ỦNG HỘ MỘT LẦN
Ủng hộ ngayMuốn hủy donation định kỳ? Nhấn vào đây.