Dưới bóng của tiền
Đôi khi tôi cũng bị thu hút bởi những video hay bài viết dạy cách hấp dẫn sự giàu có. Tôi thực sự đã thử làm theo. Có những buổi tối tôi ngồi thả lỏng, cố tưởng tượng ra ngôi nhà trong mơ của mình, hình dung mình đang sống và làm việc trong đó và thì thầm “Tôi là triệu phú, tôi thích sự giàu có, tiền luôn tự tìm đến tôi.” Nhưng thành thật mà nói, ngồi lẩm bẩm mấy lời đó trong bóng tối khiến tôi cứ thấy hơi mắc cỡ. Cuối cùng, tôi từ bỏ không thu hút sự giàu có theo cách đó nữa.
Tôi cũng có một anh bạn rất thích đếm tiền vào cuối ngày, bất kể công việc anh làm là gì. Bây giờ anh ấy đã chuyển sang mở app ngân hàng kiểm tra mỗi tối mặc dù số dư thường chỉ thay đổi vài lần mỗi tháng. Chúng tôi cứ chọc ghẹo anh ấy về thói quen kỳ quặc đó cho đến khi nghe một chuyên gia tài chính nói rằng nhìn vào số tiền bạn có mỗi ngày, dù nhiều hay ít, là cách để bạn học cách đối mặt với tiền mà không sợ hãi.
Chẳng biết điều đó có đúng không, nhưng tôi biết có những ngày mình hoàn toàn không muốn mở app ngân hàng lên chút nào. Chỉ cần nhìn những con số trên màn hình là hàng loạt suy nghĩ khác bắt đầu xuất hiện theo. Tiền thuê nhà, tiền nợ ngân hàng, tiền học, hóa đơn điện nước, những thứ chưa tới hạn nhưng sớm muộn gì cũng tới,…
Nói về tiền, chúng ta thường chỉ đóng khung nó trong một con số cụ thể trong tài khoản hoặc một mục tiêu phải cày cuốc để đạt được. Bạn tìm mọi cách để giỏi hơn, cố làm thêm giờ, thắt lưng buộc bụng, học cách tiết kiệm… cho đến khi thu nhập tốt hơn và bạn nghĩ mình sẽ vui vẻ. Nhưng ngay khi vừa tích lũy được một chút, bạn lại bị bủa vây bởi những khái niệm về đầu tư, về lạm phát, về chuyện “tiền nằm yên trong tài khoản nghĩa là đang mất giá mỗi ngày”. Và thế là, những nỗi lo cũ vừa bớt được một chút, những nỗi lo khác lại lập tức xuất hiện.
Dường như những nỗi lo lắng về tiền không bao giờ kết thúc, bất kể thu nhập của bạn có bao nhiêu con số đi chăng nữa. Sự mệt mỏi này có lẽ chưa bao giờ nằm ở bản thân tờ tiền hay con số trên màn hình.
Tiền đối với bạn là gì?
Tôi không biết có bao giờ bạn nghĩ về câu hỏi này không (đa số chúng ta bận rộn với việc kiếm tiền nhiều hơn.) Nhưng nếu bạn đang đọc những dòng này, hãy thử một cách nhìn khác thay vì chỉ nhìn tiền như là công cụ giúp bạn có thể mua thức ăn hay tài sản.
Hãy thử nhìn tiền như máu huyết cho cuộc sống của bạn. Nếu dòng máu đó tốt, bạn sẽ có cuộc sống hạnh phúc và sức khỏe tốt. Ngược lại, nếu dòng máu đó xấu, nó sẽ làm bạn thường xuyên mệt mỏi và đau ốm.
Tôi có một người anh bị một bệnh về máu, cứ vài tháng phải vào bệnh viện để rút bớt máu ra vì cơ thể sản sinh quá nhiều hồng cầu. Khi hồng cầu quá nhiều, anh ấy sẽ tức ngực, chóng mặt và đau đớn vì viêm khớp. Hồi trước tôi thấy chuyện đó rất lạ vì người ta thường chỉ nói về chuyện thiếu máu chứ ít ai nghĩ có người máu nhiều quá cũng trở thành vấn đề. Nhiều năm sau tôi thấy tiền cũng y hệt như vậy.
Mỗi lần bạn “gặp” tiền – như khi nhận lương, khi trả hóa đơn, khi nhìn số dư, khi cho tiền ai đó,… là lúc dòng máu đó vận hành và khiến hai thứ xảy ra cùng lúc. Một thứ rất cụ thể: con số – rất rõ ràng và không thay đổi dù bạn đang vui hay buồn. Và một thứ khác, ít rõ ràng hơn: cảm giác của bạn với con số đó.
Một người bạn của tôi từ khi ra nước ngoài sống không đi làm nữa mà ở nhà chăm sóc ba đứa con nhỏ, trong khi chồng làm hai công việc để nuôi cả gia đình. Mỗi lần muốn mua thứ gì cho bản thân, cô ấy thường cảm thấy như có lỗi nên cứ cầm lên rồi lại đặt xuống rất lâu. Có hôm đưa con đi học xong cô tranh thủ ghé chợ, ghé nhà thuốc hay đâu đó rồi lật đật chạy ra trạm xe buýt để kịp về nhà trong giới hạn hai tiếng của một lần tap thẻ. Mỗi lần tap như vậy tốn gần ba đồng, trong khi chồng cô mỗi ngày đi làm kiếm được ít nhất năm trăm đồng.
Rõ ràng, giá trị thực sự ở đây không phải là ba đồng hay năm trăm đồng.
Điều gì làm chúng ta thật sự bất an?
Phần lớn chúng ta đều có một mối quan hệ cực kỳ phức tạp với tiền theo cách nào đó. Chắc chắn vẫn có những người hoàn toàn bình thản, không để tiền bạc ảnh hưởng đến cảm giác hay giá trị của bản thân dù có nhiều hay ít – nhưng những người đó tôi chưa gặp (và tôi đoán là nếu có, họ cũng không đọc những bài viết như thế này.)
Giống như nhiều người khác, có những giai đoạn tôi kiếm tiền dễ hơn và nhiều hơn. Nhưng cũng có những giai đoạn tôi kiếm tiền khó khăn đến kiệt sức, như lúc mới sang Úc chẳng hạn. Khi đó, ngoài hai cái vali đựng quần áo, trong túi tôi chỉ vẻn vẹn có khoảng bốn ngàn đô và thậm chí còn chưa có tài khoản ngân hàng. Sau ba tháng thất nghiệp, đến tháng thứ tư tôi mới được một người bạn giới thiệu đi làm ở một kho nông sản khi số tiền mang theo gần như đã cạn. Đó là khoảng thời gian tôi hiểu rất rõ tiền có ý nghĩa sinh tồn như thế nào khi cuộc sống trở nên bấp bênh. Tất cả những ai từng lớn lên trong nghèo khó hoặc từng trải qua cảm giác không biết vài tháng tới mình sẽ sống ra sao đều hiểu điều này.
Nếu bạn phải thuê nhà, làm công việc lương thấp hoặc đang gồng gánh cho cả gia đình, thì chuyện làm ngày làm đêm hoặc dè sẻn từng đồng là một phản ứng sinh tồn tất yếu. Vì vậy, ngày đó mỗi lần nghe ai nói về nghỉ ngơi, sống chậm hay theo đuổi đam mê, tôi đều thấy quá xa xỉ. Tôi chỉ đủ sức nghĩ đến những chuyện nhỏ nhặt nhưng không dể chút nào như làm sao tiết kiệm vài đồng đi xe, làm sao giữ ấm mà không cần mở sưởi, làm sao mua ít đồ ăn hơn mà vẫn đủ cho cả tuần. Có thời gian tôi đứng hơn mười tiếng mỗi ngày trong kho để đóng hàng, gần như xóa sạch khỏi đầu công việc cũ hay những thứ từng khiến mình tự hào.
Nhưng trước đó nữa, có những giai đoạn thu nhập hàng tháng của tôi lên đến sáu con số, vậy mà tôi vẫn không hề bớt căng thẳng. Thậm chí, phần lớn những quyết định sai lầm và nóng vội nhất của tôi lại xảy ra trong giai đoạn đó: mua những thứ mình không cần, sang lại những công ty đang thua lỗ, đầu tư vào những dự án đầy rủi ro chỉ vì cái thôi thúc “phải kiếm nhiều hơn nữa”.
Người ngoài nhìn vào sẽ cho rằng vấn đề nằm ở chỗ không biết đủ. Nhưng từ góc độ tâm lý học hành vi, thứ thật sự đang điều khiển chúng ta hành xử như thế nào với tiền không phải là thực tế tài chính hiện tại, mà là những vết thương tiền tạo ra trong quá khứ. Chúng ta có một bộ nhớ cực kỳ tàn nhẫn: nó lưu trữ nguyên vẹn cảm giác của cái bụng đói khi đạp xe mười mấy cây số đến trường, tiếng máy may lạch cạch xuyên đêm của má để kịp giao đồ cho khách vào sáng sớm, hay sự uất ức kìm nén khi phải hạ mình năn nỉ người chủ sạp bán quần áo ở Chợ Lớn trả tiền cho những bộ quần áo mà má đã thức gần cả tuần để cắt may rồi ký gởi cho họ bán. Khi những ký ức tổn thương còn đó thì dù tài khoản hiện tại có an toàn đến đâu, bộ não vẫn phát tín hiệu rằng bạn chưa an toàn.
Bạn không nghèo ở hiện tại, bạn chỉ đang bị giam cầm trong cái nghèo của quá khứ vì con người nhớ những tổn thương đó lâu hơn họ tưởng.
Điều chúng ta thật sự muốn nói
Có lẽ vì từng sống quá lâu với áp lực mang tên “tiền là sự an toàn”, sau này tôi bắt đầu nhận ra một khía cạnh khác: nhiều khi, người ta dùng tiền để yêu thương nhau.
Có một câu chuyện đăng trên blog của một luật sư ở California như thế này:
Ông ấy rời Mexico năm hai mươi tuổi và chưa bao giờ về thăm nhà. Không học hành, không tiếng Anh, không có gì ngoài địa chỉ của một người họ hàng xa ở California. Suốt hai mươi lăm năm sau đó, ông rửa chén tại một nhà hàng sang trọng ở San Diego từ thứ Hai đến Chủ nhật với mức lương tối thiểu và chỉ được nghỉ hai ngày một năm là Giáng Sinh và Lễ Tạ Ơn. Ông không làm thêm giờ, không tham gia công đoàn, không có xe hơi. Ông đi xe bus số 11 lúc ba giờ mười lăm chiều mỗi ngày trong suốt hai mươi lăm năm đó. Và mỗi tháng, ông gửi tiền về Mexico cho mẹ và tám anh chị em của mình.
Hai mươi lăm năm là khoảng thời gian đủ để một đứa trẻ sinh ra, lớn lên và trở thành một người trưởng thành. Tôi tự hỏi ông giữ lại gì cho mình ngoài công việc và chuyến xe buýt số 11 đó? Ý tôi không phải là tiền, mà là cuộc đời.
Câu chuyện kiểu này bắt gặp ở bất cứ đâu trong các gia đình Á Đông, nơi tiền bạc và tình cảm luôn bện chặt vào nhau. Một người bạn của tôi sau khi ly hôn đã để lại toàn bộ nhà cửa và tài sản cho vợ cũ và hai con. Nhưng những đứa trẻ ấy vẫn giận và cắt đứt liên lạc với cha cho đến khi lên cấp ba. Sau này, mỗi lần gặp con, anh gần như không biết phải nói gì ngoài việc cho tiền. Không biết các con anh sẽ hiểu cha mình muốn nói “ba thương con”, “ba xin lỗi”, hay chúng chỉ thấy đó đơn giản là những tờ tiền vô cảm?
Tôi biết nhiều người cũng thương con theo cách đơn giản như vậy. Họ bất lực trong việc nói những câu “ba nhớ con” hay “mẹ thương con”. Họ dành cả đời ở công ty, cửa hàng thay vì ở cạnh con cái. Nhưng họ còng lưng trả tiền học, kiệt sức tích lũy mua nhà chỉ để con mình có cuộc sống dễ dàng hơn ngày trước. Rồi tới lượt con cái lớn lên, chúng lại lặp lại đúng chiếc khuôn mẫu đó: gửi tiền về nhà, mua thứ này thứ kia cho ba mẹ, làm việc điên cuồng vì cảm thấy nếu không làm vậy thì mình là kẻ thiếu trách nhiệm.
Nhưng tiền không thể nói hộ tất cả và nều tiền không đủ thì sao? Người đàn ông Mexico đó có thể gửi tiền về nhà suốt hai mươi lăm năm, nhưng ông vĩnh viễn không thể gửi chính mình trở về.
Khi tiền trở thành bằng chứng
Hồi còn ở Adelaide, tôi có làm chung với một chị gốc Huế qua đây theo diện kết hôn đã hơn mười năm. Chị ly hôn một lần vì bị người chồng đầu bạo hành. Người chồng thứ hai nhỏ tuổi hơn, họ có một farm nhỏ trồng rau củ, hai đứa con trai còn nhỏ và một đứa bị tự kỷ.
Chỗ kho hàng tôi làm việc hồi đó trả lương theo giờ khá thấp. Vậy mà gần như ngày nào xong việc ở farm, chị cũng chạy sang làm thêm ở kho đến nửa đêm. Cứ vài tuần, gia đình chị ở Việt Nam lại gọi sang nhờ chị giúp đỡ chuyện gì đó. Khi thì sửa nhà. Khi thì đóng học phí. Khi thì em trai cần mua xe đi làm. Có lần chị bắt máy, có lần chị cứ để chuông reo mãi rồi mới thở dài cầm lên. Có lần chị chặc lưỡi bảo tháng này chắc phải mượn thêm tiền để gửi về. Chị chủ kho nhiều lần mắng chị vì cái tội cứ lén chồng ứng trước tiền gửi về nhà, không hiểu nổi tại sao con cái đau ốm suốt mà chị vẫn gắng đến kiệt sức để giúp người nhà như vậy.
Sau này nghe kể tôi mới biết, hồi trẻ chị từng cãi gia đình, bỏ học đại học để đi theo người chồng đầu tiên sang đây. Hóa ra, nhu cầu chứng minh giá trị của người có ít tiền hay nhiều tiền đều giống nhau. Một khi đã đánh đổi quá nhiều cho một quyết định, người ta bắt đầu dùng tiền bạc để chứng minh rằng mình đã đúng. Đó là lý do mỗi lần về Việt Nam, chị đều mua rất nhiều quần áo, giày dép, túi xách hàng hiệu, dù quanh năm làm ở farm chẳng có dịp nào để mặc tới.
Nhiều người tiếp tục cày cuốc kiếm tiền không hẳn vì thiếu, mà vì luôn có một điều gì đó trong quá khứ cần được chứng minh: chứng minh mình đúng khi ra đi, chứng minh những hy sinh ngày trước là xứng đáng, chứng minh mình không phụ lòng ai,…Chỉ là, cái nhu cầu chứng minh đó không bao giờ có một điểm dừng rõ ràng như con số trong tài khoản.
Những người không biết nghỉ ngơi
Dì dượng tôi là bác sĩ, ban ngày đi làm ở bệnh viện, tối về mở phòng mạch riêng. Gần như ngày nào dì dượng cũng khám bệnh đến khuya. Phòng mạch đóng cửa lúc chín giờ tối là lúc dì bắt đầu ngồi tính tiền, kiểm tra lịch hẹn ngày mai, gọi điện cho nhà thuốc, xem camera, trả lời tin nhắn khách hàng,… Có hôm gần mười một giờ đêm tôi gọi điện vẫn nghe dì nói đang chuẩn bị nấu cơm ăn. Một lần tôi hỏi dì sao không nghỉ sớm hơn hay thuê thêm người phụ, dì chỉ cười rồi nói: “Ráng làm thêm chút thôi mà.”
Tôi biết dì tôi không phải là kiểu người tham lam hay hà tiện. Dì cho con đi nước ngoài học, giúp đỡ họ hàng, làm từ thiện rất nhiều,… Sau này tôi phát hiện có những người không thật sự sợ thiếu tiền, chỉ là với họ, nghỉ ngơi chưa bao giờ là thứ đến một cách tự nhiên, mà giống một hình phạt hoặc một phần thưởng xa xỉ phải đánh đổi mới có được. Cái cột mốc “đủ để được nghỉ” cứ dịch chuyển mãi, khiến họ không bao giờ chạm tới. Thế nên nhiều người dù có nhà, có tài sản, con cái đã trưởng thành nhưng vẫn quay cuồng từ sáng sớm tới tối khuya như thể nếu họ dừng lại thì họ sẽ phá sản.
Chúng ta lớn lên khi nhìn cha mẹ làm việc quá nhiều, đến mức chuyện nghỉ ngơi bắt đầu trở thành một thứ mặc cảm tội lỗi. Thế nên cuối tuần ngồi xem một bộ phim cũng thấy bất an, đi du lịch vẫn liên tục mở điện thoại kiểm tra công việc, tài khoản đã ổn định từ lâu nhưng cứ rảnh rỗi là có cảm giác mình đang lãng phí cuộc đời. Khi đó, tiền bạc không còn là vấn đề lớn nhất nữa. Bài toán thử thách nhất của một người trưởng thành đôi khi chỉ là tự cho phép mình nghỉ ngơi, sống chậm lại mà không thấy áy náy.
Có lẽ chưa bao giờ chỉ là tiền
Tôi tin tưởng sâu sắc vào việc chúng ta cần phải kiếm được nhiều tiền. Đây là một hành trình khốc liệt và vô cùng khó khăn. Nhưng tôi cũng tin rằng chúng ta không thật sự sống với tiền như những con số vô cảm.
Có những người nhìn vào tiền và thấy cảm giác an toàn. Có những người nhìn vào tiền và thấy những năm tháng cha mẹ mình cực khổ. Có những người chỉ cần gửi tiền về nhà là thấy mình có giá trị, trong khi cũng có những người đã có nhiều hơn mức họ từng mơ tới nhưng tâm trí vẫn chưa một ngày được nhẹ nhõm.
Tôi nghĩ tới người đàn ông Mexico dành hai mươi lăm năm cuộc đời để rửa chén. Tôi nghĩ tới chị người Huế ở Adelaide cứ để chuông điện thoại reo mãi rồi cuối cùng vẫn vay mượn để gửi về nhà. Tôi nghĩ tới người bạn luôn cố gắng tiết kiệm thêm ba đồng mỗi ngày. Tôi nghĩ tới dì tôi gần mười một giờ đêm mới chuẩn bị ăn cơm. Và tôi cũng nghĩ tới rất nhiều người trong chúng ta – ngay cả khi đã có đủ tiền để sống thoải mái, vẫn tiếp tục lao động như một cỗ máy, vì sợ rằng nếu dừng lại, cuộc đời mình sẽ bắt đầu sai.
Bởi vì, dưới bóng của tiền, chưa bao giờ chỉ có tiền.
Ở đó luôn là những mảnh đất của những tổn thương, nỗi sợ và khát vọng chứng minh bản thân đã nằm chực chờ từ trước.
ĐỒNG HÀNH CÙNG THE NEW PAGE
The New Page mở miễn phí các bài viết và hành trình đầu tiên trên My New Pages. Bạn có thể đóng góp để giúp nơi này tiếp tục được duy trì và vẫn mở cho những người đến sau.
ĐỒNG HÀNH HÀNG THÁNG
ỦNG HỘ MỘT LẦN
Ủng hộ ngayMuốn hủy donation định kỳ? Nhấn vào đây.