Điều đáng sợ không phải là bạn muốn bắt đầu lại. Điều đáng sợ là bạn có thể đang mang nguyên sự hỗn độn của cuộc đời cũ vào một nơi mới rồi gọi đó là hy vọng.
Vài tháng trước, một khách hàng hỏi ý kiến tôi về chuyện làm lại từ đầu. Cô đang kinh doanh homestay ở Đà Lạt, nhưng hai năm gần đây mọi thứ bắt đầu xấu đi: khách giảm, chi phí tăng, chồng thất nghiệp, rồi hai vợ chồng căng thẳng triền miên đến mức ly thân. Trong lúc công việc và hôn nhân cùng lúc rạn nứt, cô gặp một người đàn ông Úc đến ở homestay. Lâu rồi cô mới gặp một người đàn ông nói chuyện tử tế, lịch sự và có vẻ thật sự quan tâm đến mình. Sau chuyến đi, anh tiếp tục nhắn tin, gửi quà, rồi ngỏ lời muốn đưa cô sang Úc.
Cô ấy gọi cho tôi tới lui mấy lần, lần nào cũng xoay quanh cùng một câu hỏi: liệu đây có phải cơ hội để cô bắt đầu lại từ đầu hay không.
Thật khó để đưa ra lời khuyên cho những khách hàng như vậy vì bất kỳ lời khuyên nào cũng có nguy cơ trở thành sự can thiệp vào hy vọng cuối cùng của một người đang thấy đời mình bế tắc.
Cuối cùng, tôi chỉ có thể khuyên cô ấy nên đi Úc một chuyến, đến thăm nhà anh ấy, gặp bạn bè, người thân của anh ấy, tìm hiểu nhiều nhất có thể về cuộc sống ở Úc trước khi đưa ra bất kỳ quyết định nào.
Bắt đầu lại hay tháo chạy?
Thời chúng ta đang sống là thời của những câu chuyện làm lại từ đầu. Người ta rời bỏ công việc công sở đã ngấy đến tận cổ, đi học lại ở tuổi bốn mươi, ly hôn sau hai mươi năm hôn nhân, đi nước ngoài, đổi nghề, đổi công ty,…rồi tất cả được kể lại như một dạng tỉnh thức: tôi nhận ra cái cũ không còn phù hợp, tôi can đảm bước ra, rồi từ đó cuộc đời sang trang mới.
Vì vậy, “mạnh dạn bắt đầu lại” đã trở thành một thứ lời khuyên mặc định đúng. Người ngột ngạt với công việc được khuyên nên đổi nghề. Ai đang mệt mỏi với một cuộc hôn nhân được khuyến khích hãy thoát ra và sống cho chính mình. Một người đang đang mắc kẹt giữa một chuỗi ngày vô nghĩa được truyền động lực để bỏ đi nhằm tìm lại chính mình.
Càng ngày tôi càng thấy lời khuyên này bị dùng quá dễ dãi.
Bởi không phải mọi cảm giác ngột ngạt đều cần được giải quyết bằng một phong cảnh mới. Và không phải cuộc bắt đầu lại nào trông dũng cảm từ bên ngoài cũng được sinh ra từ một nội tâm đủ sáng suốt ở bên trong. Có những quyết định nhìn như can đảm, nhưng thực chất chỉ là một phản xạ muốn thoát thân.
Khoảng mười năm trở lại đây tôi dấn thân vào khá nhiều những cuộc làm lại từ đầu (một trong số đó là lý do tôi đang ở đây.)
Đó là khi tôi đang ở đỉnh cao sự nghiệp, quản lý ba bộ phận với gần năm mươi nhân sự thì công ty tôi thay đổi Tổng Giám đốc. Tôi được điều về một dự án mới nghe tên rất oai nhưng chỉ mới trên giấy. Ngày qua ngày, tôi đến văn phòng chỉ để đọc tài liệu, tổng hợp số liệu, lên kế hoạch và đi họp.
Có những buổi sáng tôi vẫn mặc đồ đi làm, vẫn đi cùng con đường đó, nhưng cảm giác chán chường vô kể. Công việc vẫn có, thu nhập vẫn đều, cuối tuần vẫn đi cà phê, ăn uống, gặp gỡ. Người ngoài nhìn vào thậm chí còn thấy tôi đang làm “việc nhẹ lương cao”, nhưng đôi khi thứ làm người ta kiệt sức không phải là làm quá nhiều, mà là cảm giác mình không còn cần thiết nữa.
Bạn nghe có quen không? Hầu như tất cả chúng ta trong đời đều sẽ trải qua những giai đoạn như vậy. Cảm giác đó phổ biến hơn chúng ta tưởng. Có người sụp đổ sau một biến cố lớn, nhưng cũng có người không sụp đổ bao giờ; họ chỉ cạn dần, mỗi ngày mất thêm một ít sinh khí, cho đến khi thứ từng là công việc, gia đình hay đời sống bình thường bắt đầu giống một căn phòng thiếu oxy.
Christina Maslach, một trong những người nghiên cứu burnout sâu nhất, từng chỉ ra rằng không phải kiệt sức nào cũng giống nhau. Có kiểu kiệt sức vì thiếu nguồn lực: bạn làm quá nhiều, ngủ quá ít, bị bào mòn bởi áp lực. Kiểu đó đôi khi còn chữa được bằng nghỉ ngơi hoặc thay đổi điều kiện làm việc. Nhưng có một kiểu khó hơn: kiệt sức vì mất ý nghĩa. Khi đó, vấn đề không chỉ là bạn mệt; vấn đề là bạn không còn tin việc mình đang làm có liên quan gì đến con người mình nữa.
Đó là lý do ý tưởng “bắt đầu lại” hấp dẫn đến vậy. Không hẳn vì nó hứa hẹn một tương lai quá đẹp, mà vì nó hứa hẹn sự kết thúc của cảm giác kiệt sức ở hiện tại. Người trưởng thành hiếm khi muốn bắt đầu lại khi họ đang thật sự rõ ràng. Họ muốn bắt đầu lại khi họ đã kiệt sức.
Có một khác biệt lớn giữa hai trạng thái này mà chúng ta thường bỏ qua. Rõ ràng giúp bạn biết mình đang đi về đâu. Kiệt sức chỉ khiến bạn không chịu nổi nơi mình đang đứng. Một trạng thái tạo ra định hướng; trạng thái kia chỉ tạo ra sự cấp bách. Và cấp bách là một động lực rất tệ cho những quyết định mang tính cấu trúc.
Sự nguy hiểm của những giai đoạn ngột ngạt kéo dài là ở chỗ chúng làm ta mất dần khả năng phân biệt giữa thứ đang thật sự làm mình đau và thứ chỉ tình cờ đứng gần nỗi đau đó. Ta bắt đầu gắn nguyên nhân vào những gì dễ nhìn thấy nhất: công việc này, mối quan hệ này, thành phố này. Bối cảnh luôn là thứ dễ bị chỉ mặt đặt tên nhất, đơn giản vì nó nằm ở ngoài và có hình hài rõ ràng.
Đây là một ảo tưởng rất con người, và cũng rất phổ biến khi nhiều phần của cuộc sống cùng lúc xộc xệch. Cô khách hàng của tôi không chỉ nhìn thấy một người đàn ông Úc. Cô nhìn thấy một cánh cửa. Nước Úc trong mắt cô, không hẳn là một quốc gia; nó là khoảng cách đủ xa để cô tin rằng những thứ đang làm mình ngột ngạt ở Đà Lạt sẽ không đi theo được.
Nhưng thứ nổi bật nhất không phải lúc nào cũng là thứ quyết định nhất. Rất nhiều lần, cái đang làm chúng ta kiệt sức không chỉ nằm ở nơi chúng ta đang sống, mà nằm trong chính cách chúng ta tồn tại ở nơi đó: cách chúng ta phụ thuộc quá nhiều vào thành tích để thấy mình có giá trị, cách chúng ta không biết ngưng lại mà không thấy có lỗi, cách chúng ta dùng công việc để khỏa lấp một cảm giác vô nghĩa sâu hơn. Những thứ này khó nhìn hơn rất nhiều so với việc đổ hết lên một công ty hay một thành phố, bởi chúng không nằm ở ngoài để chúng ta chỉ tay vào.
Cái bẫy nâng cấp bản thân
Nhiều năm sau khi rời công ty đó, tôi mới có thể nhìn thẳng được vào sự thật rằng lý do tôi kiệt sức không hoàn toàn nằm ở dự án mới vô nghĩa hay vị Tổng Giám đốc mới. Thứ làm tôi ngột ngạt hơn cả là cảm giác mất giá trị. Từ một người từng giữ vai trò quản lý, tôi bị đẩy về một vị trí lửng lơ không quyền lực, không ảnh hưởng, không còn cảm giác mình quan trọng. Tôi đã quá phụ thuộc vào cách công việc xác nhận giá trị bản thân mà không nhận ra điều đó.
Nhưng dĩ nhiên lúc ấy tôi không đủ bình tĩnh để nhìn ra chuyện này. Tôi chỉ biết mình cần phải bắt đầu lại càng nhanh càng tốt.
Tôi nghỉ việc và lập tức lao vào hai dự án “làm lại từ đầu” cùng lúc: đi học MBA sau hơn hai mươi năm rời ghế nhà trường, và đổ tiền vào một thế giới khác: Tony Robbins, Blair Singer, các khóa bán hàng, khởi nghiệp, diễn thuyết, những sân khấu đầy năng lượng và những lời hứa rằng nếu đủ quyết liệt, ta có thể tái tạo chính mình. Tôi dậy sớm, đọc sách, thiền, tham gia các thử thách 30 ngày. Tôi khởi nghiệp cùng lúc với việc nâng cấp bản thân với tốc độ mà nếu đăng lên LinkedIn chắc hẳn sẽ rất truyền cảm hứng.
Bây giờ nhìn lại, tôi thấy mình khi đó giống hệt rất nhiều người đang cố bấu víu vào một khởi đầu mới: bận rộn đến mức không có thời gian nghe tiếng hoảng loạn bên trong.
Tâm lý học gọi xu hướng này là action bias: khi cảm thấy mất kiểm soát, con người thường chọn làm một điều gì đó – gần như bất kỳ điều gì – chỉ để lấy lại cảm giác mình chưa hoàn toàn bất lực. Hành động không nhất thiết giải quyết đúng vấn đề, nhưng nó làm một việc cực kỳ hiệu quả: nó át tiếng hoảng loạn. Không có gì gây nghiện bằng cảm giác mình đang nâng cấp bản thân vào đúng lúc bản thân thấy mình mất giá. Những lớp học, những tấm bằng, những workshop, những kế hoạch kinh doanh mới cho tôi bằng chứng rằng mình chưa bị bỏ lại. Một thời khóa biểu bận rộn luôn dễ chịu hơn một khoảng trống phải ngồi nhìn vào cảm giác thất bại.
Đây là lý do rất nhiều cuộc “tái thiết bản thân” thực chất chỉ là tự gây mê.
Càng nghĩ lại, tôi càng thấy con người rất dễ bị quyến rũ bởi những thay đổi hữu hình. Bỏ việc nghe quyết liệt hơn nhiều so với việc ngồi nhìn vào sự thật rằng mình đã dùng công việc để định nghĩa giá trị bản thân. Đi nước ngoài nghe hay hơn nhiều so với việc thừa nhận một phần sự mệt mỏi đến từ chính cách thức sống mình đang theo. Lao vào nâng cấp bản thân nghe tích cực hơn nhiều so với việc nói thẳng: tôi đang hoang mang và không biết mình còn đáng giá ở đâu.
Chúng ta thường chọn chuyển động vì chuyển động nhìn đẹp hơn sự bất ổn nội tâm. Nhưng chuyển động và chẩn đoán là hai việc hoàn toàn khác nhau. Sai lầm của rất nhiều cuộc bắt đầu lại nằm ở chỗ đó: ta nhầm một hành động lớn với một hiểu biết sâu.
Không phải mọi phiên bản mới của bạn đều là bạn
Tôi nhận ra điều này trong một buổi đứng trên sân khấu của một chương trình đào tạo trong cơn say làm lại từ đầu. Đèn rọi xuống, bên dưới là những gương mặt đang chờ tôi nói về niềm tin, đột phá và tất cả những thứ mà tôi đã học cách nói cho giống một người rất tự tin. Tôi đang làm đúng kỹ thuật: giọng nói chắc, tay mở rộng, năng lượng cao. Nhưng giữa chừng, tôi hụt hơi vì một ý nghĩ bất chợt: đây có phải là mình? Tôi thấy mình giống như một người đang cố nói bằng giọng của người khác.
Tôi đang cố trở thành kiểu người mà tôi nghĩ sẽ là phiên bản mới của mình: hướng ngoại hơn, quyết liệt hơn, máu lửa hơn, nói lớn hơn. Nhưng sâu bên trong, tôi biết mình không phải kiểu người đó. Tôi là người hướng nội, thích quan sát, thích suy nghĩ, thích viết hơn là đứng trước đám đông để bán niềm tin.
Khi khoảng cách giữa con người thật và phiên bản ta ép mình phải trở thành đủ lớn, thay đổi không còn cho cảm giác phát triển mà chỉ cho cảm giác biểu diễn. Đó là lúc tôi hiểu rằng mình không hề bắt đầu lại; tôi chỉ đang thay trang phục khác.
Điều đáng nói là chúng ta làm điều này không chỉ với sự nghiệp.
Tôi cũng từng thấy một vài người bạn ly hôn trong nước mắt, tin chắc đời mình tan nát vì gặp sai người, rồi vài năm sau lại bước vào một mối quan hệ gần như y hệt. Không phải vì họ ngu dốt. Cũng không phải vì họ thích đau. Mà vì rất nhiều người trong chúng ta không chỉ chọn một con người, ta chọn lại một cảm giác quen thuộc. Vẫn cùng một cơ chế cũ chỉ đổi gương mặt. Và càng nhìn rộng hơn, tôi càng thấy đây không chỉ là chuyện tình cảm hay sự nghiệp. Nó là một bản năng rất sớm của con người.
Tâm lý trị liệu cho biết chúng ta có xu hướng tái tạo những mô thức quen thuộc kể cả khi chính chúng từng làm mình đau, bởi cái quen thuộc luôn dễ nhận diện hơn cái lành mạnh nhưng xa lạ. Chúng ta đổi người nhưng mang nguyên cách chọn người. Đổi diễn viên không làm vở kịch khác đi nếu kịch bản tâm lý vẫn giữ nguyên.
Có lẽ tôi đã tin vào chuyện đổi bối cảnh từ rất sớm. Khi còn nhỏ, mấy anh tôi nghịch đến mức cứ vài tháng nhà lại có chuyện: đánh nhau, bỏ học, hàng xóm sang làm ầm ĩ. Một lần, tôi nghe má tôi nói có người bảo hướng nhà tôi không hợp con trai; chỉ khi đổi nhà, hoặc khi các anh rời đi, nhà cửa mới yên. Từ đó, mỗi lần nhà có chuyện, tôi lại thuyết phục ba má tôi dời nhà. Bây giờ nghĩ lại, có lẽ vì thương các anh nên tôi không muốn tin vấn đề nằm ở họ. Tôi muốn tin căn nhà là vấn đề. Nếu căn nhà là vấn đề, chỉ cần đổi nhà. Nếu vấn đề nằm trong những người mình thương yêu, câu chuyện đau hơn nhiều.
Người lớn thật ra không khác trẻ con mấy trong chuyện này. Chúng ta vẫn tiếp tục tìm những căn nhà mới cho các nỗi bất an cũ, chỉ là căn nhà đó bây giờ có thể mang hình dạng của một tấm bằng MBA, một cuộc hôn nhân mới, một quốc gia mới, một mô hình kinh doanh mới, hay một phiên bản tính cách mới. Ta thích một nguyên nhân nằm ở bên ngoài vì nguyên nhân bên ngoài cho ta một lời giải nhìn thấy được. Nó cho ta cảm giác chỉ cần di chuyển đúng hướng, mọi thứ sẽ khá hơn.
Nhưng rất nhiều lần, thứ cần được xử lý không phải bối cảnh. Mà là mô thức cũ.
Đó là sự khác biệt mà người ta thường không đủ kiên nhẫn để ngồi lại phân biệt. Bối cảnh là nơi câu chuyện xảy ra; mô thức là cách ta liên tục tạo ra cùng một câu chuyện trong những bối cảnh khác nhau. Bạn có thể đổi công ty, nhưng nếu vẫn mang cùng nhu cầu được công nhận, bạn sẽ sớm tìm một sân khấu khác để thấy mình quan trọng. Bạn có thể đổi quốc gia, nhưng nếu vẫn mang cùng cách suy nghĩ và hành xử cũ, môi trường mới chỉ làm những giới hạn ấy hiện rõ hơn. Bạn có thể đổi người yêu, nhưng nếu kiểu gắn bó cũ còn nguyên, những đổ vỡ cũ rất dễ quay lại với một gương mặt khác.
Bạn đang cố thoát khỏi điều gì?
Cô khách hàng gọi điện lại cho tôi sau khi sang Úc.
Người đàn ông ấy không đưa cô về nhà, cũng không giới thiệu cô với gia đình. Cô cũng không biết có thật là anh đã ly hôn như lời anh nói hay chưa. Mấy ngày ở đó chỉ là những bữa tối, những buổi đi dạo, vài lần đến khách sạn, và một cảm giác rất khó nuốt: cô thấy mình rẻ tiền.
Vài tuần sau, cô nhắn cho tôi: “Mình đang tìm hiểu xem kết hôn giả với người ta để có visa rồi tính tiếp có được không.”
Tôi đọc đi đọc lại tin nhắn đó vài lần vì không biết có nên gọi lại cho cô ấy không. Tôi thấy rõ khát vọng làm lại từ đầu của cô vẫn còn nguyên, chỉ là nó đã đổi từ một câu chuyện lãng mạn sang một kế hoạch tuyệt vọng hơn. Cô vẫn muốn một cánh cửa. Bất kỳ cánh cửa nào.
Tôi không biết cuối cùng cô ấy sẽ làm gì. Có thể cô sẽ tìm được một cách nào đó để đến Úc hay một đất nước nào đó để làm lại từ đầu. Hay cô sẽ quay về Đà Lạt cố gắng sửa chữa cuộc hôn nhân và doanh nghiệp của cô ấy. Biết đâu vài năm nữa cô sẽ kể câu chuyện này như một lần suýt sai, hoặc như một bước ngoặt cần thiết trong đời. Tôi không đủ tư cách để phán xét điều đó. Nhưng tôi nghĩ điều đáng sợ nhất không phải là cô muốn làm lại từ đầu. Điều đáng sợ là cô có thể đang mang nguyên sự hỗn độn của cuộc đời cũ vào một nơi mới, rồi gọi đó là hy vọng.
Đôi khi vấn đề không phải là chúng ta không biết có nên bắt đầu lại từ đầu hay không. Vấn đề là chúng ta chưa từng dừng lại đủ lâu để hiểu chính xác mình đang cố thoát khỏi điều gì.