Những miền cảm xúc chúng ta đi qua khi cuộc đời thay đổi
Nhiều năm trước, tôi sống cùng gia đình chồng trong một ngôi nhà ở Phú Nhuận, nơi còn bốn gia đình anh chị chồng tôi sống chung. Bạn có thể hình dung cuộc sống theo kiểu rất truyền thống đó… nhưng đó lại là một câu chuyện khác…
Câu chuyện tôi muốn kể ở đây là có một năm, một người anh chồng của tôi ly hôn. Chị dâu dọn ra ở riêng, để lại hai đứa con trai – đứa nhỏ nhất bị tự kỷ nhẹ.
Khác với những gì tôi thường xem trên phim ảnh về những anh chàng bị vợ bỏ nhàu nhĩ, ngoài việc không còn nghe thấy tiếng vợ anh gắt gỏng vào mỗi sáng, chúng tôi thấy chẳng có gì thay đổi. Mỗi ngày, anh vẫn quần áo chỉnh tề, đưa đón con đi học đúng giờ và đi làm về kịp bữa cơm chung. Thỉnh thoảng, anh chở mẹ đi khám bệnh, ghé mua món gì đó về cho bọn nhỏ như trước. Khi chúng tôi dè dặt hỏi anh có cần giúp gì không, anh thản nhiên trả lời: “Có gì đâu, mọi thứ vẫn bình thường mà.” Thậm chí, anh còn nói đùa nhiều hơn trước.
Nhưng tối tối, chúng tôi nghe tiếng nhạc của trò chơi xếp gạch vọng qua khe cửa phòng anh đến khuya. Tiếng te-re-te… te-re-te… 8-bit đều đặn và tẻ nhạt. Không có cả tiếng kéo ghế hay tiếng tằng hắng của những người hay thức khuya và hút thuốc. Người bên trong chơi game với một sự yên lặng kỳ lạ. Mỗi khi một hàng gạch được xếp kín, tiếng bíp! vang lên giòn tan, rồi tiếng nhạc lại tiếp tục.
Vài tháng sau, chúng tôi không còn nghe anh chơi xếp gạch trong phòng nữa, nhưng đèn vẫn sáng rất khuya. Thỉnh thoảng lúc gần sáng, chúng tôi thức giấc vì tiếng khép cửa rất nhẹ ở phòng đối diện. Dường như anh về trễ hơn và lơ đãng hơn khi nghe người khác nói chuyện.
Gần một năm sau, có người lạ xuất hiện trước cổng nhà chúng tôi. Anh vướng vào cờ bạc.
Chúng tôi đều bất ngờ vì số tiền mà anh nợ. Nhưng bất ngờ hơn là không ai trong chúng tôi nhận ra anh đã bắt đầu rơi từ rất lâu trước đó.
Không phải ai cũng đến nơi mình muốn
Anh chồng tôi ly hôn để chấm dứt những tháng ngày bất đồng triền miên, để con cái không phải chứng kiến những lần cha mẹ cãi vã, khóc lóc,… Anh muốn một cuộc sống an yên hơn, nhưng anh đã không vượt qua được giai đoạn ở giữa đó.
Hồi đó, tôi nghĩ câu chuyện của anh chỉ là một bi kịch rất cá nhân.
Nhưng thật ra, câu chuyện đó là một biến cố không chỉ trong cuộc sống của anh mà còn của tất cả chúng tôi. Mỗi con người trong căn nhà đó đều đã đi vào một giai đoạn mới trong cuộc sống của mình và đến một nơi khác nhau…
Những năm sau này, khi công việc cho tôi cơ hội theo dõi hàng trăm người ở những ngã rẽ của cuộc đời, tôi mới nhận ra mình đã gặp lại câu chuyện ấy rất nhiều lần: những bạn trẻ lần đầu đi du học, người đến đất nước mới để làm việc, người vừa kết hôn, người mới ly hôn, người đang mất mát,…
Chúng tôi không chỉ gặp họ một lần mà thường là hàng tuần, rồi vài tháng sau, đến vài năm sau…Không phải ai cũng xây dựng được cuộc sống mà họ từng hy vọng khi bắt đầu. Có người thích nghi và xây dựng được cuộc sống mới. Có người hồi phục một phần và học cách sống chung với vài vết sẹo. Có người kẹt lại nhiều năm trong dằn vặt và nuối tiếc. Và có người quyết định buông tay, từ bỏ hoàn toàn để chọn một lối đi khác.
Một bước ngoặt cuộc đời không hứa hẹn điều gì cả. Nó chỉ mở ra một cánh cửa.
Nhưng tôi hay tự hỏi mình: điều gì tạo ra sự khác biệt?
Vì sao chúng ta cảm thấy những gì chúng ta cảm thấy?
Trở lại câu chuyện của anh chồng tôi.
Những gì chúng tôi thấy năm ấy là anh không sụp đổ ngay sau khi chị dâu dọn đồ ra đi. Anh vẫn đứng vững, hoặc ít ra trông giống như vậy. Đi làm, đưa đón con, chăm sóc mẹ, nói đùa trong bữa cơm,… Mọi thứ trông vẫn bình thường.
Nhưng bình thường bên ngoài và bình thường bên trong là hai thứ rất khác nhau.Có lẽ khi một cuộc hôn nhân kết thúc, thứ mất đi không chỉ là một người vợ. Có thể anh cũng mất đi lịch sinh hoạt đã lặp lại suốt nhiều năm, mất vai trò người chồng mà mình từng quen thuộc, mất cả hình dung về tương lai mà hai người đã cùng xây dựng. Có lẽ chúng đã tan đi từng chút một, trong những buổi tối anh ngồi một mình sau cánh cửa đóng kín, giữa tiếng nhạc 8-bit lặp đi lặp lại và những hàng gạch đủ màu cứ rơi xuống không ngừng.
Sau này, khi đọc về tâm lý học của những giai đoạn chuyển tiếp, tôi mới hiểu hơn những gì có thể đang diễn ra trong đầu một người khi cuộc sống quen thuộc của họ đột ngột biến mất.
Bộ não chúng ta được thiết kế để yêu thích sự ổn định. Trong môi trường quen thuộc, não không phải liên tục đưa ra quyết định – nó tiết kiệm năng lượng và tạo ra cảm giác an toàn.
Khi nhiều điểm tựa cùng biến mất, não phải học lại, dự đoán lại, cảnh giác liên tục. Đó là lý do tại sao giai đoạn chuyển tiếp thường mệt mỏi hơn chúng ta nghĩ: não chúng ta đang phải làm việc nhiều hơn bình thường trong khi những gì nó từng dựa vào lại không còn nữa.
Vì vậy, cho dù bước ngoặt mà bạn đang đối diện là một thay đổi tích cực như tốt nghiệp, kết hôn hay nghỉ hưu – cảm giác đầu tiên thường không phải là cơ hội mà là cảm giác không biết phải bám vào đâu. Khi cảm giác đó kéo dài, chúng ta dễ diễn giải nó thành một kết luận: mình đã chọn sai.
Tôi không biết anh chồng tôi có hối hận vì quyết định ly hôn hay không. Chúng tôi cũng không còn cơ hội để nói với nhau về quãng thời gian đó.
Nhưng mỗi lần nhớ lại, tôi đều nghĩ đến những buổi tối có tiếng nhạc xếp gạch đều đặn vọng ra từ căn phòng đóng kín cửa. Hồi ấy, chúng tôi chỉ nghĩ anh tìm một trò gì đó để giết thời gian.
Những miền cảm xúc chúng ta sẽ đi qua
Trong tâm lý học có một đường cong rất nổi tiếng về cách con người phản ứng trước sự thay đổi, bất kể đó là những thay đổi tích cực như tốt nghiệp, kết hôn, thăng chức, sinh con,… hay những thay đổi tiêu cực như ly hôn, chấn thương hoặc mất mát.
Thật ra, tôi ước mình có thể biết về sơ đồ này sớm hơn mười năm.
Sơ đồ các giai đoạn của Chu kỳ Chuyển đổi, được điều chỉnh từ Hopson
Nhìn vào sơ đồ, bạn sẽ thấy hai đường cong – đường màu xanh cho những thay đổi tích cực như kết hôn, tốt nghiệp, chuyển việc và đường màu đỏ cho những mất mát như ly hôn, mất người thân, thất nghiệp. Chúng đi theo những hướng khác nhau nhưng đều có một điểm chung: chúng không phải là những đường thẳng tuyến tính. Điều này phá vỡ giả định phổ biến của chúng ta là khi một điều tồi tệ xảy ra, ta sẽ đau đớn nhất ngay tại thời điểm đó, rồi theo thời gian, mọi thứ sẽ từ từ khá lên.
Tê liệt và giả vờ ổn
Ngay sau một chấn thương hay mất mát, trạng thái đầu tiên của con người thường là sự tê liệt, không tin vào những gì vừa xảy ra, hoặc cố gắng thu nhỏ mức độ nghiêm trọng của sự việc.
Sự bình tĩnh mà chúng tôi nhìn thấy trong vài tháng đầu ở anh mình không phải vì anh đã vượt qua khủng hoảng.
Đó chỉ là cơ chế tự vệ tự nhiên của tâm trí, nó bung ra như một chiếc túi khí để ngăn anh vỡ vụn trước tác động quá mạnh của thực tại. Anh vẫn đi làm, đưa con, chở mẹ, nói đùa trong bữa cơm và trả lời “có gì đâu” khi được hỏi thăm.
Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất vì nó trông giống bình thường nhất – khi thứ duy nhất lọt ra ngoài là tiếng trò chơi xếp gạch đến khuya.
Xuống đáy
Điểm đáy đôi khi không nhất thiết là những thể hiện cảm xúc dữ dội, nó có thể chỉ là những tháng ngày bình thường trông từ ngoài vào vẫn ổn, nhưng bên trong thì người ta đang dùng hết sức lực chỉ để tiếp tục đứng vững.
Ở những bước ngoặt tích cực, giai đoạn “trăng mật” trước đó mang đến một ảo tưởng khác.
Mọi thứ ở môi trường mới đều lấp lánh và tràn đầy năng lượng. Chúng ta nhầm tưởng sự hưng phấn ban đầu là năng lực thích nghi, mà không nhận ra đó chỉ là khoảng nghỉ của cảm xúc trước khi thực tế bắt đầu ngấm vào đời sống.
Nhưng dù xuất phát từ đâu, một người vừa hạ cánh xuống sân bay của thành phố mới với những ước mơ lấp lánh trong đầu, hay một người vừa dọn đồ đạc vào thùng carton sau ngày làm việc cuối cùng, nhìn vào sơ đồ, bạn sẽ thấy hai đường cong này cuối cùng đều đổ dốc rất nhanh về cùng một thung lũng: bất định, mất niềm tin, bối rối, khủng hoảng.
Khi đó năng lượng ban đầu đã cạn kiệt, những kỹ năng cũ không còn dùng được ở môi trường mới, những thói quen cũ không còn đủ sức bảo vệ chúng ta, và sự hoang mang xuất hiện. Đó là những đêm mất ngủ với câu hỏi dằn dỗi: “Rốt cuộc mình đang làm gì vậy?”
Đây có lẽ là phát hiện quan trọng nhất về tâm lý chuyển tiếp: con người không chỉ phải học cách thích nghi với những điều đã mất. Chúng ta cũng phải học cách thích nghi với chính những điều mình từng khao khát.
Hầu hết chúng ta đều hoảng loạn khi rơi xuống điểm đáy này vì nghĩ rằng mình đã chọn sai đường, đã thất bại. Nhưng nhìn vào thực tế, điểm đáy ấy là điều bắt buộc phải xảy ra. Nó không phải là dấu hiệu của sự sụp đổ, mà là cái giá đắt đỏ nhưng cần thiết của sự thích nghi. Cuộc sống cũ của chúng ta không còn chạy trơn tru như trước nữa, trong khi cuộc sống mới thì chưa kịp hình thành. Bạn đang đứng ở khoảng giữa – nơi cái cũ đã chết mà cái mới thì chưa kịp ra đời.
Anh chồng tôi đã trượt xuống điểm đáy đó trong những tháng về trễ, thức khuya, lơ đãng, rồi cờ bạc – mà không ai, kể cả anh, biết mình đang ở đâu trên hành trình đó.
Từ điểm đáy không phải chỉ có một con đường
Tại điểm đáy tăm tối nhất đó, chúng ta có nhiều hơn một lựa chọn. Chúng ta có thể chọn bỏ cuộc để quay về vạch xuất phát với những tổn thương chưa lành, hoặc kẹt lại trong sự chịu đựng mệt mỏi từ ngày này qua ngày khác. Nhưng còn một con đường khác: sự buông bỏ.
Một số người – thường là những người được nhìn thấy, được nâng đỡ, hoặc tự tìm được chỗ bám – bắt đầu buông dần những thứ đã mất, chấp nhận thực tại mới, khám phá, thử nghiệm những điều mới, và dần dần xây dựng lại cuộc sống.
Họ không trở về con người cũ mà trở thành một phiên bản khác, có thể vững vàng hơn hoặc có thể hoàn toàn khác trước.
Một số người hồi phục được một phần. Cuộc sống tiếp tục, nhưng có vài thứ vẫn còn đó – một nỗi buồn chưa tan, một quyết định chưa thể đưa ra, một vết thương chưa lành hoàn toàn. Họ không hẳn là là thất bại, chỉ là hành trình còn đang tiếp diễn.
Và một số người – như anh chồng tôi – kẹt lại vì anh không biết mình đang ở đâu, anh mò mẫm một mình và rồi từ một trò giết thời gian vô hại trượt dần sang những thứ không thể dừng lại được.
Không ai xung quanh biết cách nhìn thấy điều đó đủ sớm – kể cả tôi.
Bạn đang ở đâu?
Sơ đồ của Hopson không hứa hẹn rằng tất cả mọi người cuối cùng đều sẽ có đến được nơi mình muốn. Nhưng ít nhất, nó cho chúng ta một thứ mà anh chồng tôi không có – một bản đồ để biết mình đang ở đâu.
Cảm xúc là dữ liệu chân thực về trải nghiệm ở thời điểm hiện tại – nhưng nó không phải lúc nào cũng là phán quyết chính xác về những quyết định trong quá khứ hay tương lai của cả cuộc đời chúng ta.
Sự hoang mang của ngày hôm nay không chứng minh rằng quyết định chia tay hay bắt đầu lại sáu tháng trước là sai lầm. Nó chỉ cho thấy chúng ta đang đi qua vùng xóc nảy bắt buộc của một chặng đường mới.
Thời gian, tự bản thân nó, cũng không có nghĩa vụ phải chữa lành cho bất kỳ ai nếu chúng ta không chịu vận động.
Vì vậy, lần tới khi thấy mình rơi vào hoang mang, mất tự tin hay trào dâng khao khát muốn quay lại vạch xuất phát, tôi hy vọng bạn có thể xem lại mình đang ở đoạn nào trên hành trình này.
Bạn có đang chơi xếp gạch hay một trò nhàm chán nào đó trên điện thoại không?
ĐỒNG HÀNH CÙNG THE NEW PAGE
The New Page mở miễn phí các bài viết và hành trình đầu tiên trên My New Pages. Bạn có thể đóng góp để giúp nơi này tiếp tục được duy trì và vẫn mở cho những người đến sau.
ĐỒNG HÀNH HÀNG THÁNG
ỦNG HỘ MỘT LẦN
Ủng hộ ngayMuốn hủy donation định kỳ? Nhấn vào đây.