Làm gì khi không biết phải bắt đầu từ đâu?
Thỉnh thoảng tôi vào Reddit hoặc Threads, gõ vài từ khóa vào ô tìm kiếm để xem mọi người đang thảo luận gì về một chủ đề mà tôi quan tâm.
Tuần rồi, tôi gõ “bắt đầu lại”.
Rất nhiều kết quả hiện ra khiến tôi chú ý. Có một bạn 26 tuổi, tốt nghiệp cao đẳng tiếng Anh ở Hà nội. Bạn từng làm trong ngành F&B và khách sạn, nhưng sau một số quyết định sai lầm, bạn mất việc và phải đi làm bốc vác để kiếm thu nhập khoảng 300.000 đồng/ngày. Không có nghề nghiệp rõ ràng, thu nhập thấp, bạn đang nghĩ đến việc học lại một nghề khác, cũng nghĩ đến chuyện thử vào Sài Gòn sống. Nhưng bạn không biết phải học gì, vào Sài gòn rồi làm gì. Bạn viết đại ý:
“Mình muốn làm lại từ đầu mà không biết bắt đầu từ đâu.”
Bên dưới kết quả tìm kiếm ấy là cả một vệt dài những trăn trở tương tự. Một bạn 24 tuổi tự mô tả mình là “trắng tay và thiếu mọi kỹ năng sống”. Một sinh viên mới ra trường rải gần một trăm hồ sơ vẫn vô vọng và hỏi “em nên học thêm gì”. Một người 27 tuổi từng quản lý cộng đồng muốn “bắt đầu lại từ con số âm”. Một người khác có công việc 15–16 triệu vẫn muốn bỏ để sang Hàn làm lao động phổ thông. Rồi những người 30, 36 tuổi cũng hỏi gần như cùng một câu.
Ôi, tôi không thể đọc hết được. Hoàn cảnh của họ rất khác nhau, nhưng tất cả đều không muốn đứng mãi ở chỗ hiện tại và cũng không biết bước chân đầu tiên nên đặt ở đâu.
Tôi hy vọng bài viết này có thể gợi ý một vài điều cho những ai cũng đang đứng ở một nơi như vậy.
Phản xạ đi tìm một câu trả lời lớn
Tôi nghĩ việc đăng những dòng tâm sự đầy trăn trở trên các cộng đồng phản ánh điều mà nhiều người trong chúng ta thường làm khi chưa biết phải làm gì tiếp theo. Nó cũng không khác phản xạ của chúng ta hồi nhỏ là mấy.
Hồi đó, gặp một bài toán khó, thay vì ngồi xuống đọc lại lý thuyết, tóm tắt đề bài rồi thử cách này cách kia, chúng ta thường mang đi hỏi ba mẹ, anh chị ngay. Nếu có trong tay cuốn sách giải bài tập thì càng tốt, cứ lén lật đến đúng trang, xem lời giải là xong.
Bây giờ, Reddit, tarot, tử vi hay nhóm này group kia cũng giống những cuốn sách giải bài tập của người lớn. Khi cuộc sống trở nên mù mờ, chúng ta muốn có ai đó nói cho mình biết đáp án thật nhanh.
Mà thật vậy. Ở những nơi đó, mọi người cho chúng ta vô số đáp án có vẻ hứa hẹn: học nghề này đi, lấy thêm tấm bằng đang hot kia đi, vào Sài gòn đi, đi Hàn quốc dể lắm, đừng làm việc tay chân nữa, năm nay chưa phải vận của bạn,… tự nhiên giữa một mớ hỗn độn, mọi thứ có vẻ có một lời giải.
Tất nhiên, việc tham khảo ý kiến của người khác cũng có ích. Rất nhiều lần tôi cũng đã đi hỏi người khác khi không biết mình nên làm gì. Một người đã đi trước có thể nhìn thấy những gì mà người đang mắc kẹt không nhìn thấy và nhiều khi chỉ một câu nói của ai đó cũng có thể gợi cho chúng ta vô số ý tưởng.
Nhưng không phải câu trả lời nào của người khác cũng có thể trở thành câu trả lời của mình.
Nếu bạn đã đọc bài Có thể bạn không biết mình thật sự muốn gì, bạn sẽ biết tôi tin vào một điều: có những điều liên quan đến những lựa chọn tương lai hoặc về bản thân, chúng ta không thể biết được chỉ bằng cách ngồi suy nghĩ thêm hay nghe người khác nói. Một phần câu trả lời chỉ xuất hiện sau khi chúng ta đã sống qua một trải nghiệm thật sự.
Còn một chuyện khác nữa. Khi đang quá mệt mỏi với cuộc sống hiện tại, chúng ta rất dễ nhầm giữa mong muốn thực sự thay đổi và bản năng chỉ muốn thoát khỏi nơi này càng nhanh càng tốt. Một thành phố khác lúc ấy trông rất hấp dẫn, một nghề hoàn toàn mới cũng vậy và một đất nước khác càng hấp dẫn hơn nữa.
Chúng ta thường nghĩ chỉ cần đổi bối cảnh thì những thứ đang làm mình bế tắc cũng sẽ ở lại phía sau. Khi quá nôn nóng muốn thoát ra, chúng ta cũng dễ dồn hết hy vọng, thời gian và đôi khi cả chút tiền cuối cùng vào một lựa chọn mà mình thực ra chưa biết nhiều về nó.
Nhưng nếu chưa biết thì “cứ thử đại đi”, đúng không?
Tôi đọc thấy lời khuyên ấy rất nhiều. Vấn đề là thử cũng cần tiền.
Thử cũng cần tiền
Thử một công việc mới cần thời gian, và trước hết phải có một ai đó đồng ý cho mình cơ hội để thử. Học một nghề mới cần tiền – có khi là rất nhiều tiền.
Chuyển đến một thành phố khác cần tiền đi xe, tiền đặt cọc thuê nhà, tiền ăn, tiền đi lại và một khoản để sống trong những ngày chưa tìm được việc.
Ngay cả việc nghỉ một công việc mình ghét cay ghét đắng để có thời gian suy nghĩ xem mình muốn làm gì tiếp theo cũng cần tiền.
Với bạn trẻ đang đi bốc vác kiếm 300.000 đồng mỗi ngày, một lần “thử rồi sai” của bạn ấy có cái giá rất khác với một người đang có sẵn dự trữ sáu tháng chi phí sinh hoạt trong ngân hàng.Khi tiền trong túi đang mỏng, một quyết định sai không chỉ mang lại cảm giác thất vọng kiểu “thôi, không hợp thì làm lại”. Nó có thể ảnh hưởng đến tiền trọ tháng tới, bữa ăn ngày mai, hoặc khoản tiền vốn đã rất ít ỏi của mình.
Trong một thread khác, tôi đọc được một ý mà tôi rất thích: “chi phí được làm sai.”
Tôi nghĩ mỗi người chúng ta đều có một khoản “chi phí được làm sai”, chỉ là nó không hiện thành một con số rõ ràng trong tài khoản ngân hàng.
Chi phí được làm sai cho phép một người có thể nghỉ việc sáu tháng để tìm hướng đi khác nhưng chỉ cho phép một người khác chỉ có thể nghỉ sáu ngày.
Có người có thể đóng 30 triệu cho một khóa học rồi phát hiện mình không thích nghề đó thì chỉ tiếc tiền, nhưng cuộc sống của họ vẫn không thay đổi bao nhiêu. Nhưng với một người chỉ có 35 triệu trong tay, cùng một quyết định có thể lấy đi gần như toàn bộ khoảng dự phòng của gia đình.
Chúng ta không có cùng một ngân sách để mắc sai lầm. Vì vậy, lời khuyên “cứ thử đi” là lời khuyên bỏ sót một nửa câu chuyện. Nó chỉ cho chúng ta biết nếu thử và thành công, chúng ta sẽ được gì, nhưng nó không cho chúng ta biết nếu sai, chúng ta sẽ mất gì và sau lần sai ấy, chúng ta còn đủ khả năng để thử thêm một lần nữa không.
Điều đó không có nghĩa là người ít tiền thì chỉ nên đứng yên. Tôi chỉ nghĩ nếu mình không có nhiều cơ hội để sai, chúng ta nên tìm cách để mỗi lần sai đủ nhỏ để mình vẫn còn khả năng thử lại.
Vậy nếu không thể ngồi chờ một câu trả lời thần kỳ, mà cũng không có nhiều tiền để thử hết cái này đến cái khác, chúng ta bắt đầu từ đâu?
Tôi nghĩ chúng ta phải quay lại nhìn xem mình đang có gì.
Bắt đầu với những gì đang có
Có lần tôi xem một video rất dễ thương về một cậu bé năm tuổi bị mẹ la nên quyết định bỏ nhà đi.
Người anh hùng nhí đó chuẩn bị rất nghiêm túc với hành trang trong chiếc ba lô nhỏ gồm một bộ quần áo, một con robot, một bịch snack và hai thanh kẹo. Nếu không được ba ngăn cản và giảng hòa với mẹ, không biết cậu bé có thể đi tới đâu với hai thanh kẹo ấy.
Nhưng bạn có thấy, hóa ra trước một chuyến đi, đôi khi câu hỏi “mình đang có gì để mang theo?” lại dễ trả lời hơn câu “mình sẽ đi đâu?”
Người bạn 26 tuổi trong bài đăng trên Reddit nói rằng mình “chẳng có gì trong tay”.
Nhưng tôi thấy bạn ấy có ít, chứ không phải không có gì. Bạn đã học tiếng Anh, đã làm F&B và nhà hàng, khách sạn. Bạn đã đi làm vài năm, có sức lao động, có khả năng chuyển nơi sinh sống. Theo những gì bạn kể thì bạn hiện chưa có gia đình riêng phải phụ thuộc vào mình. Và cuối cùng, dù rất ít, bạn vẫn đang có một nguồn thu nhập mỗi ngày.
Tất nhiên, những khó khăn của bạn cũng rất thật: thu nhập thấp, chưa có một nghề đủ rõ ràng để phát triển, có thể chưa có nhiều mối quan hệ nghề nghiệp. Tiền dành dụm của bạn có thể không có hoặc ít nên khoảng đệm cho một quyết định sai cũng rất nhỏ.
Tôi không liệt kê những điều trên để nói rằng “bạn giàu hơn bạn nghĩ” hay hãy biết ơn vì mình vẫn còn khỏe mạnh, vẫn còn hai tay hai chân như những lời động viên chúng ta vẫn thường nghe.Ít vẫn là ít.
Tôi chỉ nghĩ rằng muốn biết bước nào khả thi thì trước hết phải biết mình đang đứng trên cái gì, tiền thực sự có trong tay là bao nhiêu, công việc nào hiện đang trả tiền cho mình. Chắc chắn chúng ta biết mình đã từng làm được những việc gì, mình có thể dành ra bao nhiêu thời gian mỗi ngày, sức khỏe của mình thế nào.
Chúng ta cũng biết mình có thể gọi cho ai, có cha mẹ để về ở vài tháng hay không, có một người bạn có thể cho mượn tiền hay giới thiệu một công việc hay không, có quen ai trong Sài gòn không và có trách nhiệm nào mình không thể bỏ lại hay không,…
Có một nguyên tắc trong cách những người khởi nghiệp ra quyết định khi tương lai còn rất mơ hồ mà tôi rất thích tên là bird in hand – “chim trong tay”.
Thay vì bắt đầu bằng một đích đến rồi hỏi “tôi còn thiếu những gì để đến được đó?”, người ta bắt đầu bằng những gì đã có: tôi là ai, tôi biết làm gì và tôi biết những ai.
Khi đang hoang mang, chúng ta rất dễ nhìn chăm chăm vào những thứ mình thiếu. Thiếu bằng cấp, thiếu nghề nghiệp, thiếu tiền, thiếu quan hệ, thiếu cơ hội,… nhìn một hồi, mọi con đường đều có vẻ đóng lại.
Nhưng nếu đổi câu hỏi thành với những gì đang có, tôi có thể làm gì tiếp theo?, đôi khi phạm vi vẫn nhỏ, nhưng ít nhất nó trở thành một phạm vi có thể nhìn thấy.
Ngay cả công việc bốc vác 300.000 đồng mỗi ngày cũng là một phần trong số những gì bạn trẻ kia đang có. Chắc chắn đó không phải công việc bạn ấy muốn làm suốt đời, có thể nó cũng chẳng giúp bạn học thêm được bao nhiêu, nhưng ít ra hiện nay, nó đang trả tiền cho những ngày bạn ấy sống.
Vì vậy những lời khuyên “bắt đầu lại” theo kiểu thứ Hai nghỉ việc, thứ Ba bắt đầu cuộc đời mới khá vô nghĩa với một người như vậy.
Có những công việc không cần trở thành tương lai của chúng ta. Chúng chỉ cần giữ cho chúng ta sống được trong lúc đang xây thứ tiếp theo. Nhưng nếu tiếp tục làm công việc ấy thêm sáu tháng hay một năm, ngoài số tiền đã dùng để sống, chúng ta còn lại gì?
Tìm một bước mang lại cho mình thứ gì đó
Nhiều người nghĩ bắt đầu lại có nghĩa là phải tìm được ngay một nghề phù hợp, một công việc tốt hơn hẳn, một khóa học có thể giải quyết trọn vẹn tương lai hay một thành phố mới để đến. Nhưng khi chính mình còn chưa biết nhiều về những lựa chọn ngoài kia, bắt bước tiếp theo phải đúng ngay từ đầu có lẽ hơi quá sức.
Trong thực tế, bước tiếp theo chưa cần phải là một nghề chúng ta sẽ làm lâu dài, càng không cần giải quyết được hết những băn khoăn về tương lai.
Có khi nó chỉ cần mang lại cho chúng ta một thứ rất nhỏ mà hôm nay mình chưa có. Một ít tiền dư, một kỹ năng mà người khác sẵn sàng trả tiền, một kinh nghiệm có thể mang sang công việc tiếp theo, một người mình có thể gọi để hỏi chuyện. Hoặc chỉ đơn giản là trước đây mình biết tên một nghề, bây giờ mình đã biết công việc đó thực sự diễn ra như thế nào.
Nhiều khi, thứ có thêm cũng chỉ là một câu trả lời: À, cái này không dành cho mình.
Giả sử người bạn 26 tuổi kia tìm được một công việc tay chân khác, mức lương ban đầu cũng không hơn bao nhiêu, nhưng ở đó bạn được làm trong một kho hàng, biết thêm cách hàng hóa được nhận, đóng gói, lưu kho, giao đi. Hoặc bạn được tiếp xúc với tài xế, nhân viên logistics, biết thêm những công việc khác tồn tại quanh mình.
Hai công việc có thể trả gần như cùng một số tiền vào cuối ngày, nhưng sáu tháng sau, hai người có thể đứng ở hai vị trí rất khác. Một người vẫn chỉ có số tiền kiếm được từ sức lao động của ngày hôm đó, còn người kia, ngoài tiền còn có thêm chút kinh nghiệm, vài kỹ năng, một chút hiểu biết về một ngành, và có thể là vài người biết tên mình.
Có lẽ lúc chưa biết phải đi đâu, một bước như vậy đã là có ích rồi.
À, mà tôi không có ý khuyên bạn trẻ kia nên đi làm logistics như vài người trả lời cho bạn ấy trên mạng. Tôi không biết logistics có hợp với bạn ấy hay không.
Đó chính là vấn đề.
Thông tin và thông tin
Tôi nghĩ trước khi bỏ tiền cho một quyết định, có khi thứ bạn ấy cần hơn lại là thông tin.
Bạn ấy đang nghĩ đến chuyện học một nghề mới.
Nhưng thay vì bắt đầu bằng câu hỏi “nên học nghề gì?”, tôi nghĩ bạn có thể dành một ít thời gian xem một ngày thực tế của nghề đó diễn ra thế nào.
Bạn có thể tìm hiểu người mới vào nghề được trả bao nhiêu, thị trường có thực sự tuyển không, những người đang làm nghề ấy thích và ghét điều gì hay có thứ gì bạn có thể tự học hoặc thử làm trong mười, hai mươi giờ trước khi bỏ ra vài tháng và một khoản học phí lớn hay không.
Bạn ấy cũng nghĩ đến chuyện vào Sài Gòn.
Nhưng trước khi dọn đồ đạc và mua vé xe, vẫn còn khá nhiều thứ có thể làm khi đang ở Hà Nội.
Bạn có thể mở các tin tuyển dụng ở Sài Gòn, thử nộp hồ sơ, xin phỏng vấn online. Bạn có thể hỏi một người bạn đang sống ở đó tiền thuê nhà bao nhiêu, tìm việc mất bao lâu, mức lương thực tế thế nào. Bạn có thể dò hỏi gia đình xem có ai quen trong đó, có thể ở nhờ vài tháng không,…
Có thể sau tất cả những việc ấy, bạn vẫn quyết định đi Sài Gòn.
Thế thì đi.
Nhưng lúc đó, ít nhất bạn không đi chỉ với một ý nghĩ rằng ở đây không ổn, chắc ở đó sẽ tốt hơn.Bạn đi với nhiều thông tin hơn.
Tôi thấy đây là điều khá hữu ích mỗi khi chúng ta đứng trước một quyết định lớn: trước khi trả giá cho một quyết định, thử xem mình có thể lấy thêm thông tin về nó với cái giá rẻ hơn hay không.
Nhiều người nói càng có nhiều thông tin, càng dể hoang mang và trì hoãn.
Tôi lại nghĩ điều quan trọng là chúng ta phải biết mình đang đặt cược vào cái gì. Còn hoang mang và trì hoãn lại là một câu chuyện khác.
Bạn chưa cần tìm ra cả con đường
Nếu bây giờ tôi hỏi người bạn trẻ ấy rằng sáu tháng tới bạn muốn đạt được gì, tôi không nghĩ câu trả lời cần phải là:
Tôi phải tìm ra mình muốn làm nghề gì.
Nghe mệt quá.
Có lẽ một mục tiêu vừa sức hơn cho bạn ấy sẽ là:Sáu tháng nữa, tôi muốn đứng ở một vị trí có nhiều lựa chọn hơn hôm nay.
Hôm nay bạn kiếm 300.000 đồng một ngày, gần như không có tiền dành dụm, chỉ biết loanh quanh vài công việc mình từng làm và không biết học gì hay đi đâu.
Sáu tháng sau, có thể bạn vẫn chưa biết chính xác mình muốn làm nghề gì. Nhưng nếu lúc đó bạn có thêm một khoản tiền nhỏ trong tài khoản, biết làm một việc mà hôm nay chưa biết, đã nhìn tận mắt hoặc thử qua vài hướng, biết chắc một nghề nào đó không hợp, hoặc đơn giản là quen thêm vài người, thì thực ra kha khá thứ đã thay đổi.Ít nhất bạn không còn đứng ở đúng vị trí của sáu tháng trước.
Một người chưa từng biết ai làm trong một ngành sẽ thấy ngành đó giống như một bức tường kín. Nhưng khi quen được một người, hỏi vài câu, có khi bức tường ấy xuất hiện một cái cửa.
Nhiều lúc chúng ta không tìm được câu trả lời cho tương lai không hẳn vì chúng ta suy nghĩ chưa đủ. Thật ra, từ vị trí hiện tại, có những thứ chúng ta chưa thể nhìn thấy.
Trong đời mình, không biết bao nhiêu lần tôi muốn làm lại mà không biết phải bắt đầu từ đâu. Cũng không biết bao nhiêu lần tôi đã ngồi trước một người đang hỏi tôi đúng câu ấy.
Càng về sau này, tôi càng ít muốn trả lời rằng bạn nên học gì, làm nghề gì hay đi đâu.
Tôi thấy câu hỏi “mình nên bắt đầu từ đâu?” hiếm khi có thể trả lời bằng tên một nghề, một khóa học hay một thành phố.
Có thể sáu tháng sau, bạn vẫn chưa biết chính xác mình muốn làm gì. Nhưng biết đâu lúc ấy, câu hỏi đã khác.
ĐỒNG HÀNH CÙNG THE NEW PAGE
The New Page mở miễn phí các bài viết và hành trình đầu tiên trên My New Pages. Bạn có thể đóng góp để giúp nơi này tiếp tục được duy trì và vẫn mở cho những người đến sau.
ĐỒNG HÀNH HÀNG THÁNG
ỦNG HỘ MỘT LẦN
Ủng hộ ngayMuốn hủy donation định kỳ? Nhấn vào đây.