Những chặng đường của cuộc sống ở nước ngoài
Nếu bạn đang trong quá trình định cư và trải nghiệm những thay đổi cảm xúc giữa hy vọng và thất vọng ở một đất nước mới , thì bài viết này dành cho bạn . Bạn không đơn độc, đây là một quá trình cần có thời gian, cần được thừa nhận, và cần được thấu hiểu một cách đầy yêu thương.
Bất cứ khi nào cuộc sống trở nên xám xịt vào mùa đông ở Melbourne, tôi lại nhớ đến buổi sáng đầu tiên đặt chân đến Úc.
Hôm đó đang vào giữa mùa thu khi máy bay hạ cánh xuống Adelaide, trời xanh ngắt, nắng vàng lấp lánh trên những hàng cây và gió se se lạnh thật dể chịu. Tôi kéo vali ra khỏi sân bay, tâm trạng vừa phấn khích, vừa lo lắng mơ hồ. Giống như ai đó vừa rẽ vào một lối nhỏ mà chưa biết nó dẫn đến đâu.
Nhìn lại, cảm giác ấy chính là điểm bắt đầu của một hành trình nhiều tầng lớp – một hành trình không chỉ di chuyển về địa lý mà là một quá trình sâu sắc, kéo dài, nhiều khi mờ mịt – và nó không chỉ diễn ra ở bên ngoài, mà còn trong tâm trí.
Trong bài viết này tôi sẽ chia sẻ với bạn 6 giai đoạn điển hình trong hành trình định cư, dựa trên mô hình kinh điển của Lysgaard (1955), kết hợp với các nghiên cứu về chấn thương tâm lý, thích nghi xuyên văn hóa (Geert Hofstede, Milton Bennett) và trải nghiệm thực tế của nhiều người Việt sống ở nước ngoài.
Giai đoạn 1: Khởi đầu và Sốc văn hóa (3 – 6 tháng)
Giai đoạn này mở đầu với vài tuần honeymoon đầy phấn khích, tiếp sau đó là vỡ mộng.
Hãy nhớ xem cảm giác mối tình đầu của bạn như thế nào? Giai đoạn này cũng y như vậy: hứng khởi và đầy hy vọng tiếp sau là hụt hẫng và thất vọng.
Ban đầu, chúng ta bị cuốn hút bởi những điều mới mẻ đang khám phá và chủ yếu chỉ thấy được những mặt tích cực của sự thay đổi: thành phố hiện đại, không khí trong lành và những bờ biển đẹp như mơ.
Ta dễ thấy mọi thứ ở nơi mới đều thú vị, có chút bỡ ngỡ nhưng lại rất dễ bỏ qua. Nhiều người cảm thấy mình đang “bắt đầu lại” cuộc đời, được làm lại từ đầu, như một chiếc bảng trắng.
Nhưng chính sự lạc quan này đôi khi đi kèm với một kỳ vọng không thực tế: “chỉ cần cố gắng là sẽ ổn”, “có bằng cấp là tìm được việc”, “Úc rất dể sống”. Những kỳ vọng chưa được kiểm chứng này sẽ sớm va vào thực tế.
Giống như việc lái xe ban đêm với đèn pha yếu, bạn chỉ nhìn thấy một đoạn ngắn trước mắt mà nghĩ rằng mình đã hiểu toàn bộ hành trình.
Khi đã quen với việc đi siêu thị, biết bắt xe điện và quen với việc đi bộ, thì cũng là lúc ta bắt đầu thấy mình đứng ngoài cuộc sống này. Vì sao ai cũng lịch sự nhưng không ai thân thiện? Vì sao đi khám bệnh phải chờ mấy tuần? Vì sao không xin được việc làm? Vì sao mọi thứ đều đắt đỏ đến mức không dám ăn ngoài?
Bạn có thể sẽ gọi điện về nhà nhiều hơn. Có người bật khóc vì đi lạc trong thành phố, có người hoang mang khi phải xin TFN, mở tài khoản superannuation mà không hiểu gì cả.
Cảm giác thất vọng là một triệu chứng của thực tế đang dần hiện rõ. Những gì từng mang tính mới mẻ và thú vị giờ đây lại trở nên khó chịu.
Vấn đề là chúng ta tưởng rằng đã sẵn sàng để bắt đầu lại, nhưng thật ra chưa hiểu gì về đất nước, cuộc sống, con người, hệ thống, văn hóa và thị trường việc làm. Mỗi người ta hỏi sẽ nói một kiểu. Dễ chọn sai chỗ ở, sai trường, sai việc làm, sai hướng định cư. Cũng dễ tin vào lời khuyên chung chung.
Chúng ta cũng so sánh bản thân với người khác, đặc biệt là với những hình ảnh lý tưởng hóa trên mạng xã hội. Chúng ta mất phương hướng khi bước vào một môi trường mới. Không biết ra quyết định thế nào cho đúng. Quá trình này có thể dẫn tới trầm cảm nhẹ, mệt mỏi triền miên.
Đây là lúc nên quan sát hơn là hành động dồn dập. Đừng ra quyết định lớn khi đang ở giữa cảm xúc hưng phấn hoặc lo lắng. Viết lại mục tiêu và lý do ban đầu vì sao bạn chọn ra đi. Đôi khi, điều bạn cần không phải là giải pháp lớn mà chỉ là một bước nhỏ để tìm lại sự kiểm soát.
Giai đoạn 2: Sinh tồn & Làm quen (6–18 tháng)
Đây là giai đoạn nhiều người bắt đầu tìm được công việc, thuê nhà ổn định, đi học lại, hoặc học thêm kỹ năng mới. Mặc dù không còn cảm giác hoành tráng ban đầu, nhưng lại là giai đoạn rất thực tế. Bạn bắt đầu hiểu rằng không thể “đốt cháy giai đoạn”.
Bạn bắt đầu làm việc thường xuyên – có thể là 2–3 job cùng lúc. Cơ thể mỏi mệt nhưng tâm trí vẫn chưa quen hẳn với nhịp sống quá nhanh. Bạn học cách khai thuế, gọi điện thoại phàn nàn về dịch vụ internet, claim bảo hiểm – mọi thứ vẫn còn mới và không có ai chỉ bạn từng bước một, nhưng cũng không còn quá khó nữa.
Nhưng bạn cũng dể thấy buồn và cô đơn nhiều hơn. Bạn bắt đầu so sánh: với bạn bè ở Việt Nam, với những người đã ở Úc 5–10 năm. Bạn thấy mình kém cỏi, thấy mình không bằng ai. Và rồi, đôi lúc, bạn bắt đầu tự nghi ngờ bản thân: Liệu mình có làm đúng không? Mình có ở lại được không?
Giai đoạn này dễ sinh khủng hoảng. Vì bạn đã hết háo hức, nhưng chưa thấy ánh sáng. Chính vì vậy, cũng dễ bị rơi vào trạng thái sống cầm chừng. Làm việc không sai, nhưng không đúng với mục tiêu ban đầu. Đôi khi, chúng ta không biết mình đang làm vì điều gì và có nguy cơ lún sâu vào vùng an toàn hoặc vùng mỏi mệt.
Nếu bạn đang trong giai đoạn này, hãy xem đây chỉ là bước đệm. Ghi nhận những gì bạn đã làm được – dù nhỏ. Đây là lúc nên tìm hiểu lại năng lực bản thân, xác định lại hướng đi và chuẩn bị chiến lược dài hơi. Nếu bạn phải chấp nhận làm việc tay chân thì cũng không sao cả. Đây không phải là thất bại, mà là một cách để xây nền từ đầu.
Hãy dành thời gian cho bản thân từng ngày một. Hãy tin rằng một ngày nào đó, bạn sẽ cảm thấy ấm áp hơn, và mọi thứ bạn đã trải qua sẽ dần phai nhạt. Không có khoảnh khắc tồi tệ nào tồn tại mãi mãi.
Giai đoạn 3: Tìm định hướng & Tái thiết (1.5–3 năm)
Bạn đã thích nghi, bắt đầu có sự tự tin, chấp nhận sự khác biệt và tìm thấy nhịp sống riêng. Bạn cũng có thể bắt đầu cảm thấy mình thuộc về nơi này. Đây là lúc nơi ở mới bắt đầu mang lại cảm giác như ở nhà.
Sự ổn định ban đầu có thể đánh lừa bạn rằng “vậy là đủ rồi”. Nhưng nếu không tiếp tục phát triển, bạn sẽ bị bỏ lại trong môi trường cạnh tranh cao. Nhiều người sẽ dừng mãi ở giai đoạn này với công việc, mức sống và tiêu chuẩn sống mà họ đã đạt được.
Nhưng cũng có thể, một ngày, bạn thức dậy và thấy mình không muốn tiếp tục làm những công việc cũ và sống như hiện tại nữa. Bạn bắt đầu nghĩ đến việc mua nhà và làm những việc lớn lao hơn. Bạn bắt đầu nghĩ về việc học lại, đổi nghề, hay làm sao để xin PR. Bạn bắt đầu sửa CV, học cách apply, làm quen với LinkedIn, đi networking – nhưng có thể vẫn chưa có kết quả.
Đây là lúc bạn đi tìm lại chính mình: mình giỏi gì, muốn gì, và cần học gì. Bạn có thể thử nhiều hướng: học nghề, học lại đại học, làm nghề tay trái hoặc tự kinh doanh.
Giai đoạn này bạn rất cần người đồng hành: mentor, coach, cộng đồng đúng nghĩa. Bạn không thể tìm thấy lối ra nếu cứ loay hoay một mình.
Hành trình định cư không hề tuyến tính mà rất nhiều ngã rẽ mà bạn phải chọn lựa.
Giai đoạn 4: Ổn định & Tái định vị (3–5 năm)
Bạn đã có PR – hoặc ít nhất đang trên đường. Bạn không còn cảm giác “tạm bợ” mà có một công việc ổn định, mọi thứ bắt đầu có hệ thống: tài chính, gia đình, nghề nghiệp. Bạn có thể tự tin nói rằng “tôi sống ở đây” chứ không còn là “tôi đang ở tạm”. Định cư lúc này không còn là một kế hoạch trên giấy tờ, mà đã đi vào đời sống hằng ngày.
Nhưng rồi bạn thấy có gì đó chưa đúng. Bạn làm được – nhưng có thật bạn đang sống như mình muốn? Một số người rơi vào khủng hoảng hiện sinh: đã đạt được PR, có công việc, nhưng vẫn thấy trống rỗng. Vì không rõ tiếp theo là gì.
Bạn bắt đầu suy nghĩ về “nghề phù hợp”, về bản sắc cá nhân ở đất nước này. Bạn không còn chỉ muốn tồn tại – bạn muốn sống đúng. Đây là lúc bạn định hình lại hình ảnh của mình trong mắt người khác: là một chuyên gia, là một người có tầm, là một ai đó có tiếng nói riêng.
Ở giai đoạn này, bạn nên đầu tư vào nội tâm, học điều gì đó mới, giúp đỡ người khác, hoặc phát triển một dự án mang tính cộng đồng. Hành trình định cư không kết thúc ở ổn định – nó mở ra một hành trình phát triển mới.
Giai đoạn 5: Phát triển & Gặt hái (5–10 năm)
Giai đoạn này ít người nói tới – vì nó không rầm rộ. Nhưng đó là lúc người di cư đã tìm thấy bản thân mới – không phải là người Việt cũ, cũng không hoàn toàn là người bản xứ. Là một bản lai – dung hòa và phát triển.
Bạn bắt đầu gặt hái thành quả từ những nỗ lực trước đó. Sự nghiệp phát triển, bạn có thể đầu tư, xây nhà, gửi con vào trường tốt. Nhưng quan trọng hơn: bạn đã có sự tự tin, không chỉ về ngôn ngữ, mà về vai trò xã hội của mình.
Bạn thích giúp đỡ người mới, chia sẻ kinh nghiệm, hoặc khởi nghiệp. Bạn thấy mình thuộc về nơi này – không còn chỉ là “người nhập cư” mà là một phần của xã hội. Và bạn bắt đầu nghĩ đến legacy – giá trị bạn để lại.
Vấn đề là chúng ta dễ bị đánh giá là mơ mộng nếu chia sẻ về mục tiêu lớn. Chúng ta cũng dễ cảm thấy cô đơn trong hành trình trưởng thành nếu không có người đồng hành cùng tần số.
Đây là lúc nên kể lại hành trình của mình. Viết blog, làm video, mentor cho người mới. Giống như bạn đang leo núi – khi đã lên cao, hãy thả dây xuống cho người sau. Vì chính điều đó khiến hành trình này trở nên xứng đáng.
Không có hành trình định cư nào giống nhau. Nhưng bất kể thứ thách nào, hãy để mỗi trải nghiệm đều xứng đáng.
Giai đoạn 6: Hòa nhập sâu & Định cư toàn diện (>10 năm)
Bạn không còn đếm năm ở Úc hay ở bất cứ nước nào mà bạn đang sống nữa. Đây là nhà. Bạn không còn so sánh với Việt Nam, cũng không còn cố gắng “hòa nhập” – vì bạn đã thuộc về. Nhưng điều đặc biệt là: bạn cũng không mất gốc. Bạn nói tiếng Việt với con, nấu món ăn quê nhà, giữ những giá trị cốt lõi – nhưng cũng am hiểu văn hóa phương Tây.
Bạn có thể là người kết nối hai thế giới. Và bạn nhận ra: hành trình này không kết thúc. Mỗi ngày, bạn vẫn đang trưởng thành.
Và bạn – đang ở đâu?
