Cách người Việt hiểu lầm về cuộc sống ở nước ngoài
Có những hiểu lầm về cuộc sống ở nước ngoài mà chúng ta gặp đi gặp lại rất nhiều lần. Chúng không hẳn là sai, nhưng với những ai thật sự đã hoặc đang sống ở nước ngoài thì có thể thấy hơi khó chịu.
Tôi nhận ra điều đó sau khi đọc một bài trên VNExpress gần đây về cuộc sống của một gia đình người Việt ở New Zealand. Điều đáng chú ý không phải là câu chuyện trong bài, cũng không phải chi tiết “dội nước sôi lên kính xe” vào những buổi sáng trời lạnh nghe hơi buồn cười, mà là cách mọi người phản ứng với nó.
Đọc qua một lượt bình luận, tôi thấy nhiều ý kiến nghe quen một cách đáng ngạc nhiên.
Đi nước ngoài là ham giàu, muốn đổi đời
Một trong những cách suy đoán phổ biến nhất là: đi nước ngoài là để đổi đời.
Cách nghĩ này quen đến mức có lúc tôi thấy nó gần như là mặc định. Nó làm tôi nhớ đến những vở cải lương ngày trước, nơi mọi lựa chọn thay đổi đều được giải thích bằng tiền bạc. Như thể nếu một người rời đi, thì lý do hợp lý nhất — hoặc duy nhất — phải là vật chất.
Nhưng khi nhìn kỹ hơn, chuyện đi nước ngoài từ lâu đã không còn đơn giản như vậy nữa.
Có người đi vì cơ hội học tập. Có người vì công việc. Có người vì con cái, vì tình yêu, vì tự do, hoặc đơn giản là vì họ muốn thử một cách sống khác. Và cũng có những lý do mà chính người trong cuộc chưa chắc giải thích được rõ ràng.
Có lẽ một phần cách nhìn này đến từ một thời mà việc ra nước ngoài gần như luôn gắn với hình ảnh “đổi đời” của thập niên 80, khi những người Việt chấp nhận vượt biển để tìm kiếm những chân trời mới hứa hẹn hơn. Và một khi một hình ảnh đã trở thành mặc định, chúng ta gần như không còn đặt lại câu hỏi về nó nữa.
Ở nước ngoài kiếm tiền nhiều hơn
Một hiểu lầm khác là ở nước ngoài kiếm được nhiều tiền hơn.
Hồi tôi còn nhỏ, mỗi lần trong xóm có Việt kiều về thăm quê là cả xóm xôn xao. Những món quà khi đó rất nhỏ — vài cục xà bông thơm, chai dầu xanh con ó, một chiếc khăn choàng — nhưng lại được nâng niu như thứ gì đó rất đặc biệt.
Ở quê ngoại tôi, nhà nào có người thân ở nước ngoài cũng thường được nhìn với một chút khác biệt. Như thể họ đã bước sang một cuộc sống khác. Chính vì vậy, tôi còn nhớ bà ngoại nhiều lần kể lại chuyện dì tôi từng tìm cách đi vượt biên nhưng không thành, như một điều gì đó rất tiếc nuối.
Có lẽ từ những ký ức như vậy mà hình ảnh “Việt kiều = khá giả” dần trở thành một dạng mặc định. Khi thông tin về cuộc sống ở nước ngoài chủ yếu đến từ những thùng quà gửi về hoặc những tờ tiền đô la, thì việc gắn nó với sự dư dả cũng là điều dễ hiểu.
Những năm sau này, chuyện Việt kiều về thăm quê không còn mới mẻ, những hình ảnh chân thật hơn về cuộc sống của người Việt ở nước ngoài trở nên phổ biến thì phản ứng của mọi người lại chuyển sang dạng khác – nếu Việt kiều mà tiết kiệm hoặc ít tiền sẽ bị cười cợt.
Thật ra, thu nhập theo giờ ở nước ngoài chắc chắn là cao hơn ở Việt Nam. Nhưng thu nhập cao hơn thường đi kèm với chi phí cao hơn. Tiền kiếm được nhiều hơn, nhưng tiền phải chi cũng nhiều hơn tương ứng. Nhưng vấn đề là hai vế này hiếm khi được nhìn cùng một lúc.
Cuộc sống ở nước ngoài rất đẹp
Một hình dung khác, có lẽ đến từ mạng xã hội, là cuộc sống ở nước ngoài phải gắn với sự nhẹ nhàng, sang chảnh: nhà đẹp, phong cảnh đẹp, trồng hoa, đi chơi và chụp hình.
Có lẽ một phần hình dung này đến từ những gì chúng ta nhìn thấy mỗi ngày. Những bức ảnh đẹp, những khoảnh khắc được chọn lọc, những cuộc sống được trình bày theo cách gọn gàng và dễ chịu.
Rất ít người hiểu rằng đó chỉ là một phần rất nhỏ của toàn bộ câu chuyện.
Chẳng hạn ở nơi tôi sống, nhiều gia đình nhà cửa không có thời gian chăm sóc, cỏ mọc um tùm. Nhiều người Việt có cuộc sống khá thực tế. Những khoảng sân thường chỉ trồng cỏ đơn giản, hoặc rải sỏi và đặt vài chậu cây để đỡ phải chăm sóc. Không phải ai cũng có một khu vườn xanh mướt hay những khóm hoa rực rỡ như một số ít đồng hương vẫn post trên mạng.
Không phải vì họ không thích cái đẹp. Mà vì cuộc sống hàng ngày cũng chẳng khác gì ở bất cứ nơi nào khác với những ưu tiên khác, những bận rộn khác và những lựa chọn thực tế hơn.
Làm việc tay chân là thất bại
Có một cách nhìn khác tôi cũng gặp khá nhiều, đặc biệt khi nói đến công việc.
Sống ở nước ngoài mà làm những công việc tay chân, hoặc những công việc bị xem là “không tương xứng”, thường dễ bị hiểu là một dạng thất bại.
Nếu nhìn từ những gì chúng ta quen trước đây, cách hiểu này không hẳn vô lý. Ở Việt Nam, và ở nhiều nơi trong châu Á, công việc thường gắn khá chặt với cách người ta được nhìn. Người ta nhìn vào công việc để suy ra vị trí, mức độ thành công, thậm chí giá trị của một người.
Nhưng khi mang cách nhìn đó sang một môi trường khác, mọi thứ không còn hoạt động theo cùng một logic nữa.
Ra nước ngoài, công việc có thể chỉ đơn giản là cách để bạn bắt đầu, để tồn tại qua một giai đoạn, hoặc để mở đường cho những lựa chọn khác về sau. Nó không nhất thiết phải mang cùng một ý nghĩa như chúng ta từng gán cho nó trước đây.
Vì vậy, cách hiểu sai lệch không nằm ở bản thân công việc, mà ở cách chúng ta gán ý nghĩa vào nó.
Sau một thời gian nghe đi nghe lại những cách hiểu về cuộc sống ở nước ngoài như vậy, tôi nhận ra một điều khá rõ: không phải những cách hiểu này hoàn toàn sai. Chúng chỉ hợp lý nếu đặt trong một bối cảnh quen thuộc, trong môi trường vận hành theo cách mà chúng ta đã quen. Khi đem chúng sang một cuộc sống vận hành theo một logic khác, nơi những thứ chúng ta từng dùng để đo lường không còn hoạt động theo cùng một cách, mọi thứ bắt đầu khác đi.
Điều thú vị là những hiểu lầm này không đến từ việc người ta thiếu thông tin. Chúng đến từ việc chúng ta dùng những gì họ đã quen để hiểu một cuộc sống mà họ chưa từng sống trong đó.
Và điều này không chỉ đúng với chuyện sống ở nước ngoài.
Có lẽ vì vậy mà sau một thời gian, tôi không còn thấy câu hỏi “ở đâu tốt hơn” quan trọng như trước nữa. Cái khó hơn, và có lẽ cũng quan trọng hơn, là tôi có nhận ra mình đang nhìn cuộc sống đó bằng cách nào hay không.
Vì nếu không, rất dễ để tôi vừa hiểu sai người khác, vừa hiểu sai luôn chính lựa chọn của mình.
Tại sao chúng ta trở nên cay đắng và không nhận ra điều đó
