Ai rồi cũng sẽ thay đổi
Cho dù bạn có nhận ra hay không, cuộc sống ở nước ngoài sẽ thay đổi bạn. Đây là một sự thật không thể tránh khỏi. Không chỉ là việc thích ứng với một nền văn hóa khác biệt, bạn còn phải đối mặt với thử thách khám phá bản thân khi rời xa những gì quen thuộc.
Khi bản sắc lung lay
Khi tôi chuyển đến Úc vài năm trước theo visa tay nghề, một người bạn sống ở Úc nhiều năm đã nói với tôi “Em sẽ thay đổi rất nhanh thôi.”
Khi đó tôi vẫn khăng khăng tôi sẽ không bao giờ thay đổi – tôi vẫn là tôi.
Mỗi ngày tôi tập thích nghi với việc nói và nghe tiếng Anh, đi phương tiện công cộng và xếp hàng để chờ có bàn trong quán ăn. Nhưng không chỉ có vậy.
Lần đầu tiên tôi đi mua hàng ở Kmart thật thảm họa. Tôi để những món hàng vào chiếc xe kéo trống không của mình vì nghĩ nó nhẹ hơn là lấy xe đẩy của siêu thị. Một nhân viên người Ấn đã xông đến và lôi tất cả hàng trong xe của tôi ra như thể tôi là kẻ cắp. Tôi bị mắng xối xả rằng đây là nước Úc và tôi có thể bị bắt vì hành động đó. Họ nhắc nhở rằng tôi là người nước ngoài ở đất nước họ và phải cẩn thận. Theo thời gian, khi tôi đã thích nghi, những hành động sai lầm này không còn nữa. Nhưng ấn tượng mình không thuộc về nơi này vẫn là một dấu ấn khó phai.
Sống ở nước ngoài là một trong những trải nghiệm làm thay đổi cuộc đời nhiều nhất mà một người có thể có. Có rất nhiều thách thức về văn hóa và bản thân mà bạn phải đối mặt. Từ việc mở tài khoản ngân hàng đến việc kết bạn, mọi thứ bạn phải tự mình làm lại từ đầu và một mình, khi không có những điểm tựa quen thuộc.
Ở quê nhà, tôi có công việc, có danh xưng, có một vòng tròn quan hệ biết rõ tôi là ai. Tôi không cần phải giới thiệu hay giải thích. Nhưng khi ra nước ngoài, tất cả những điều từng định nghĩa về tôi bỗng trở thành vô nghĩa. Không ai biết tôi từng làm nghề gì. Không ai quan tâm tôi học ở đâu. Câu hỏi quen thuộc nhất tôi nghe, từ siêu thị, quán ăn cho đến văn phòng, là: “Where are you from?”
Thoạt nghe, đó chỉ là một câu hỏi xã giao. Nhưng lặp đi lặp lại, nó giống như một nhãn dán vô hình: “Bạn khác chúng tôi”. Tôi bắt đầu cảm thấy mình lơ lửng giữa hai thế giới. Ở quê nhà, tôi từng là một phiên bản hoàn chỉnh, nhưng ở đây, tôi chỉ là “người mới”, “người ngoài”.
Các nhà nghiên cứu gọi đó là identity crisis – khủng hoảng bản sắc. Khi bạn di cư, những mảnh ghép từng làm nên cái tôi của bạn – công việc, địa vị, ngôn ngữ, cộng đồng – đều bị bỏ lại phía sau. Bạn phải đối diện với khoảng trống, và đôi khi, với cả sự vô hình.
Càng cố gắng hòa nhập, tôi càng cảm thấy mình có hai phiên bản. Một tôi bằng tiếng Việt, một tôi bằng tiếng Anh. Ở nhà, tôi là một người khác; đi ra ngoài, tôi lại phải “chuyển hệ” để phù hợp với môi trường. Các nhà tâm lý học gọi hiện tượng này là cultural frame switching – chuyển khung văn hóa – và code-switching – đổi cách nói, cách thể hiện bản thân tùy theo ngữ cảnh. Điều quan trọng tôi học được là: điều đó không giả tạo, mà là một phản ứng bình thường.
Nhưng lúc ấy, tôi chưa biết. Tôi chỉ thấy mình như đang chia đôi, sống trong sự giằng co.
Những áp lực vô hình phải chứng minh giá trị
Điều khó nhất không phải là thích nghi với đồ ăn hay thời tiết, mà là phải liên tục chứng minh giá trị của mình để tồn tại.
Khi nộp đơn xin việc, tôi bị hỏi: “Do you have local experience?” – kinh nghiệm ở Úc. Câu trả lời là không. Bằng cấp, kỹ năng, kinh nghiệm bao năm ở Việt Nam bỗng dưng trở thành vô nghĩa. Tôi phải bắt đầu từ con số 0, chấp nhận những công việc không liên quan đến nghề nghiệp mình từng làm.
Tôi biết nhiều người Việt ở Úc trải qua điều này. Có người từng là kỹ sư, bác sĩ, thậm chí giảng viên đại học ở quê nhà, nhưng qua đây phải đi bán hàng, lái xe, hoặc lao động tay chân. Không phải vì họ không đủ năng lực, mà vì hệ thống bằng cấp không công nhận, hoặc vì cánh cửa “local experience” luôn đóng chặt.
Cùng lúc đó, có những áp lực tinh vi hơn – microaggressions. Đó là những câu hỏi hay nhận xét tưởng như vô hại nhưng lại khắc sâu cảm giác bị tách biệt. “Wow, your English is so good!” nghe như một lời khen, nhưng ẩn dưới là giả định rằng tiếng Anh của tôi đáng lẽ không nên tốt. Hay “You Asians are so hardworking” – lời khen mang tính rập khuôn, như thể tôi chỉ là một phiên bản của “người châu Á chăm chỉ” chứ không phải một cá thể độc lập.
Chưa hết, nếu một người Úc đi làm sẽ được trả lương theo lương thị trường. Nhưng một người nhập cư mới sẽ phải làm gấp ba, gấp bốn lần một người Úc để có thể nhận được tương đương.
Tất cả cộng lại, khiến tôi phải nỗ lực gấp nhiều lần để được công nhận giá trị. Nhưng càng chạy theo việc chứng minh, tôi càng thấy mình kiệt sức.
Những nghiên cứu tâm lý chỉ ra rằng sống ở nước ngoài “rewires your identity” – tái cấu trúc bản sắc – một cách âm thầm. Những va chạm nhỏ, sự phán xét vô hình, những lần không được công nhận… tích lũy dần. Cho đến một ngày, bạn chợt soi gương và không còn nhận ra mình.
Hoa khuynh diệp bắt đầu nở từ cuối mùa đông
Khi bản sắc bị thách thức
Tôi đã nỗ lực rất nhiều để điều chỉnh tính cách và thích nghi với cuộc sống mới. Tôi chưa bao giờ nghĩ rằng tính hướng nội và hay suy nghĩ của mình lại bị coi là một điểm khó fit với văn hóa ở đây. Đó chính là cốt lõi con người tôi, và giờ đây, nhiều người nói rằng tôi nên tự tin hơn.
Khi đó, tôi nghĩ để hòa nhập, mình phải “giống như họ”. Nói giống, làm giống, sống giống. Tôi tập nói nhiều hơn, cười nhiều hơn. Tôi làm mọi cách để tỏ ra tự tin. Kỳ lạ thay, tôi càng thể hiện, tôi càng được chấp nhận.
Nhìn bề ngoài, tôi có vẻ trở nên hòa đồng hơn, nhưng bên trong, tôi lại cảm thấy trống rỗng.
Cuối cùng, tôi thấy mình đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng bản sắc. Tôi không thích cách mình đang thay đổi và thể hiện bản thân theo cách khác với con người thật của mình.
Trước nay, tính cách trầm lặng, điềm tĩnh đã định nghĩa con người tôi, và giờ đây, tôi không biết mình là ai nữa.
Mô hình Berry, một khung nghiên cứu nổi tiếng về cách người di cư đối diện với văn hóa mới nói rằng có bốn cách mà một người nhập cư có thể trở thành:
- Assimilation (hòa tan): từ bỏ gốc gác, hoàn toàn đồng hóa vào văn hóa mới.
- Separation (tách biệt): giữ khư khư gốc gác, không chịu hòa nhập.
- Marginalization (bị gạt ra): mất cả hai – không còn gắn với gốc, cũng không hòa nhập được với văn hóa mới.
- Integration (hòa nhập chọn lọc): giữ giá trị cốt lõi, đồng thời chấp nhận và học hỏi từ văn hóa mới.
Khi nhìn lại, tôi thấy mình từng đi qua cả ba con đường đầu tiên – hòa tan, tách biệt, và bị gạt ra – trước khi hiểu rằng integration mới là con đường dài hạn.
Tôi học cách cho phép mình lạc lối mà không vội vàng tìm đáp án. Tôi viết lại câu chuyện cá nhân bằng ngôn ngữ mới – không phải dịch y nguyên từ tiếng Việt sang tiếng Anh, mà để mình có thêm một giọng nói mới. Tôi bắt đầu đặt những câu hỏi cho chính mình:
- Giá trị nào tôi phải giữ lại, bất kể ở đâu?
- Điều gì tôi sẵn sàng thay đổi để hòa nhập?
- Khi ai đó hỏi “Where are you from?”, tôi muốn trả lời thế nào để thấy thoải mái?
Tôi nhận ra: khủng hoảng bản sắc không phải là dấu chấm hết. Nó là chất liệu để tôi tìm lại lại mình.
Tìm lại bản sắc
Có một sự thật quan trọng: bản sắc không phải thứ cố định, mà là dòng chảy.
Trước kia, tôi nghĩ mình phải giữ nguyên con người cũ để “không mất mình”. Nhưng thực ra, tôi không hề mất. Tôi chỉ đang thêm lớp mới.
Tôi bắt đầu thấy thoải mái hơn khi nói tiếng Anh với đồng nghiệp, nhưng cũng trân trọng tiếng Việt như một phần gốc rễ. Tôi nhận ra code-switching không phải là sống hai mặt, mà là sống hai chiều – một chiều để kết nối, một chiều để giữ cội nguồn.
Có lẽ quá trình này là “re-belonging” – tái thuộc về. Không phải chọn “hoặc – hoặc”, mà là chấp nhận cả hai. Tôi là người Việt, và tôi cũng đang trở thành một phần của Úc. Cả hai cùng tồn tại trong tôi, và điều đó không làm tôi ít đi, mà nhiều hơn.
Hoa đào bắt đầu báo hiệu mùa xuân sắp về
Phát triển bản sắc dài hạn
Sống ở nước ngoài dạy tôi những thứ tôi không thể học được ở quê nhà. Tôi trở nên kiên cường hơn, biết nhìn sự việc từ nhiều chiều, và đồng cảm sâu sắc hơn với những ai cũng từng cảm thấy “không thuộc về”.
Một nghiên cứu của Harvard Business Review chỉ ra rằng: sống xa nhà giúp chúng ta có “sense of self” rõ ràng hơn, vì buộc ta phải đối chiếu liên tục với những giá trị khác biệt. Khi phải lựa chọn, bạn sẽ biết đâu là thứ cốt lõi không thể đánh đổi, đâu là thứ có thể thay đổi để lớn lên.
Người di cư chúng ta sẽ trải qua chu kỳ tâm lý: hứng khởi ban đầu – tụt dốc – điều chỉnh – phát triển. Hiểu được chu kỳ này giúp chúng ta bớt hoang mang khi rơi vào đáy. Thay vì nghĩ “có gì sai với mình”, chúng ta biết đó chỉ là một phần tự nhiên của hành trình.
Và tôi bắt đầu xây dựng cho mình những thói quen để nâng đỡ tinh thần: cho phép mình nghỉ ngơi khi quá mệt, hướng về những suy nghĩ biết ơn mỗi ngày, thiền và đi bộ.
Trở lại với câu nói đầu tiên của chúng ta “Ai rồi cũng sẽ thay đổi.” Điều cần quan tâm là sự thay đổi con người chúng ta do cuộc sống ở nước ngoài có tốt hay không?
Câu trả lời chắc chắn là có!
Chính sự thay đổi của tôi như một người Việt xa xứ đã củng cố bản sắc của tôi. Tôi đã có thể khám phá ra con người thật của mình và nhận ra rằng tôi không thể thay đổi cốt lõi con người mình, dù tôi ở bất cứ đâu. Tôi trở nên mạnh mẽ hơn, tự tin hơn và tự nhận thức hơn.
Đôi khi, chúng ta cần đánh mất chính mình để nhận ra chính mình.
Sống ở nước ngoài, chúng ta không thể tránh khỏi sự thay đổi. Nhưng điều quan trọng là phải luôn tự nhận thức. Đây có thể là một quá trình dài và khó khăn, nhưng nếu bạn có thể tìm được sự cân bằng giữa việc hòa nhập và giữ vững con người thật của mình, quá trình này sẽ vô cùng bổ ích.
Bản sắc cá nhân không phải là đạt đến một “đích đến cuối cùng”. Nó là một tiến trình – nơi mỗi ngày, bạn chọn thêm một phần mới, bỏ đi một phần cũ, và vẫn giữ cái lõi trung thực nhất.
Có thể tôi không bao giờ hoàn toàn “thuộc về” như một người bản xứ. Nhưng tôi cũng không còn là người chỉ đứng bên ngoài nhìn vào. Tôi là cầu nối, là phép cộng của tôi hôm qua và hôm nay.
